Mesnevî'den Hikâyeler / Ayının Dostluğuna ve Vefâsına Güvenmek

 

Mesnevî’de anlatılan ayı ve adamın hikâyesi

Bir gün bir adam, bir ejderhanın bir ayıyı yakalayıp öldürmek üzere olduğunu gördü. Ayının feryadını işitince ona acıdı ve yardımına koştu. Büyük bir mücadeleden sonra ayıyı ejderhanın elinden kurtardı.

Ayı, kendisine yapılan bu iyiliği unutmadı. O günden sonra adamın yanından ayrılmadı. Onu kendisine iyilik eden bir dost bilmiş, bütün bağlılığıyla peşine düşmüştü.

Bir süre sonra adam yoruldu. Bir ağacın altında dinlenmek için uzandı ve uykuya daldı. Ayı ise başında beklemeye başladı.

O sırada oradan geçen bir adam, uyuyan adamın yanında duran ayıyı gördü. Durumu öğrenince ona:

“Bu ayıya neden güveniyorsun? Böyle bir hayvanın dostluğuna güvenmek doğru değildir. Onu yanından uzaklaştır. İnsan, kendi cinsinden olan akıllı bir dostun sözünü dinlemelidir.” dedi.

Adam ise onun sözlerine aldırmadı.

“Sen bunu kıskançlığından söylüyorsun. Ayının bana olan bağlılığını görmüyor musun? Beni ejderhanın elinden kurtaran iyiliğimi unutmadı. Bana karşı vefalıdır.” diye cevap verdi.

Adamı uyaran kişi yine ısrar etti:

“Benim derdim seni korumak. Ahmağın dostluğu, düşmanlığından daha tehlikeli olabilir. Bazen insanı seven, fakat aklı yetmeyen biri, farkında olmadan ona düşmanından daha büyük zarar verir.”

Fakat adam söylenenleri dinlemedi. Yolcu, daha fazla ısrar etmenin faydasız olduğunu anlayınca oradan ayrıldı.

Adam da ayının yanında huzur içinde uyumaya devam etti.

Ayı, uyuyan dostunu korumak için başında bekliyordu. Bir sinek gelip adamın yüzüne kondu. Ayı sineği kovdu. Fakat sinek biraz sonra yeniden gelip adamın yüzüne kondu.

Ayı yine sineği uzaklaştırdı. Sinek tekrar geldi.

Ayı sonunda öfkelendi. “Bu sinek, dostumu rahat bırakmıyor.” diye düşündü. Gidip büyükçe bir taş buldu. Sinek yeniden adamın yüzüne konduğu sırada taşı kaldırıp bütün gücüyle adamın yüzüne vurdu.

Sinek öldü.

Fakat taşın darbesiyle uyuyan adam da öldü.

Böylece ayı, dostuna kötülük etmek istemediği hâlde, onu korumaya çalışırken kendi eliyle ölümüne sebep oldu.

-----------

Hikâyenin verdiği ibret açıktı: Akıl ve basiret olmadan gösterilen bağlılık, iyilik etmek isterken bile büyük zararlara yol açabilir. Bu yüzden dostlukta yalnızca sevgiye değil, akla ve anlayışa da ihtiyaç vardır.

DERGÂHTAN CEPHEYE: MEVLEVÎLERİN SAVAŞ YILLARINDAKİ HİZMETİ

 

Konya Mevlevî Âsitânesi postnişîni Veled Çelebi (İzbudak)

Dervişlik denildiğinde zihnimizde çoğu zaman bir dergâh, bir post, semâ eden dervişler ve insanın kendi iç âlemine yönelişi canlanır. Oysa tasavvuf yolculuğu, insanın yalnızca kendi iç dünyasıyla meşgul olduğu bir hayat anlayışına indirgenemez. Tarih boyunca dervişler, yaşadıkları zamanın şartları içinde farklı vazifeler üstlenmiş; ilim, irşat, yardımlaşma ve dayanışma gibi hizmetlerle toplum hayatının da içinde bulunmuşlardır.

Mevlevîlerin savaş yıllarında üstlendikleri hizmetler, bu tarihî gerçekliğin dikkat çekici örnekleri arasındadır. Bu hadiseler, dergâh hayatıyla toplum hayatı arasında her zaman aşılmaz bir sınır bulunmadığını; şartlar değiştiğinde hizmetin biçiminin de değişebildiğini gösterir.

Mevlevîhâneler ve toplumsal dayanışma

Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yılları, Osmanlı coğrafyasında büyük acıların, göçlerin ve kayıpların yaşandığı bir dönemdi. Savaşın getirdiği güçlükler yalnızca cephedeki askerleri değil, geride kalan aileleri ve yardıma muhtaç hâle gelen insanları da etkiliyordu.

Bu dönemde bazı Mevlevîhâneler sosyal yardımlaşma faaliyetlerinde bulundu. Yenikapı Mevlevîhânesi’nde hastane kuruldu; Galata Mevlevîhânesi’nde yardım toplandı. Kıbrıs ve Girit gibi adalardaki bazı Mevlevîhâneler ise zor durumda kalan insanlar için sığınak ve Anadolu’ya geçiş noktası vazifesi gördü.

Böylece Mevlevîhâneler, kendi gelenekleri içindeki ilim, sohbet ve irşat faaliyetlerinin yanı sıra dönemin ihtiyaçları karşısında da çeşitli hizmetler üstlendiler. İrfan, yalnızca kitaplarda okunan veya sohbetlerde dile getirilen bir bilgi olarak kalmadı; kimi zaman ihtiyaç sahibine uzanan bir el, kimi zaman da yardıma muhtaç insanlara açılan bir kapı hâlinde hayatın içinde karşılık buldu.

Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı

I. Dünya Savaşı sırasında Mevlevîlik tarihinin önemli hadiselerinden biri yaşandı. Gönüllü Mevlevî dervişlerinden oluşturulan Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı’nın kumandanlığını, dönemin Konya Mevlevî Âsitânesi postnişîni Veled Çelebi İzbudak üstlendi.

Hükümetin emriyle oluşturulan gönüllü birlik, 1915 yılında Şam’a gitti. Veled Çelebi’nin kumandasındaki alay, Kanal Harekâtı için hazırlık yapan Cemal Paşa’nın emrindeki IV. Ordu’ya katılmak üzere bölgeye sevk edilmişti.

Bu hadise, Mevlevî tarihinin alışılmış dergâh hayatının dışında kalan dikkat çekici sayfalarından biridir. Dergâhlarda Mesnevî okuyan, sohbet meclislerinde bulunan ve kendi gelenekleri içinde yetişen gönüllü dervişler, bu defa yaşadıkları dönemin şartları içinde bir vazife üstlenmişlerdi.

Elbette bu örnekten hareketle her dervişin aynı yolu izlediğini veya tasavvufun askerî faaliyetlerle tanımlanabileceğini söyleyemeyiz. Ancak Mevlevîlerin savaş yıllarındaki faaliyetleri, dervişlik hayatının toplumdan bütünüyle kopuk olmadığını gösteren tarihî örnekler arasında yer alır.

Dervişlik ve sorumluluk

Tasavvuf yolunda insanın kendi nefsini tanıması, gönlünü arındırması ve hakikati araması önemli bir yer tutar. Fakat insanın iç dünyasında yürüttüğü bu yolculuk, yaşadığı hayatın gerçeklerinden bütünüyle uzaklaşması anlamına gelmez.

Tarih boyunca hizmetin biçimi değişmiştir. Kimi zaman ilim öğretmek, kimi zaman ihtiyaç sahibine yardım etmek, kimi zaman hastaya el uzatmak, kimi zaman da toplumun güçlüklerle karşılaştığı bir dönemde sorumluluk üstlenmek bu hizmetin farklı görünümleri olmuştur.

Mevlevîhânelerin savaş yıllarındaki yardım faaliyetleriyle Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı’nın kuruluşu, birbirinden farklı iki örnektir. Birinde dayanışma ve yardım, diğerinde ise dönemin şartları içinde üstlenilmiş askerî bir vazife vardır. Bunları birbirine karıştırmadan değerlendirmek, tarihin bize aktardığı tecrübeyi daha doğru anlamamıza yardımcı olur.

Dervişliği yalnızca bir kıyafetle, bir mekânla veya dışarıdan görülen bir hâlle tanımlamak da yeterli değildir. Tasavvuf ehlinin tarih içindeki hayatına bakarken onların yaşadıkları toplumla kurdukları ilişkiyi ve üstlendikleri vazifeleri de göz önünde bulundurmak gerekir.

Geçmişten kalan bir hatırlayış

Veled Çelebi İzbudak’ın kumandanlığında oluşturulan Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı ve savaş yıllarında çeşitli hizmetler üstlenen Mevlevîhâneler, Mevlevîlik tarihinin önemli sayfaları arasında yer alır.

Bu hadiseler, tasavvuf tarihinin yalnızca dergâhların, şeyhlerin ve eserlerin tarihinden ibaret olmadığını da hatırlatır. Bu tarih aynı zamanda insanların yaşadıkları toplumla kurdukları ilişkinin, karşılaştıkları güçlüklerin ve farklı zamanlarda üstlendikleri sorumlulukların da tarihidir.

Geçmişi anlamak, yaşanan olayları yalnızca yüceltmek veya yargılamak değil; onları kendi zamanlarının şartları içinde kavramaya çalışmaktır. Mevlevîlerin savaş yıllarındaki hizmetlerini hatırlamak da bu çabanın bir parçasıdır.

Çünkü irfan geleneğinin tarihine bakmak, yalnızca geçmişte neler yaşandığını öğrenmek değil, o geleneğin insan ve toplum hayatında nasıl karşılık bulduğunu da anlamaya çalışmaktır.

Kaynaklar

* TDV İslâm Ansiklopedisi — İzbudak, Veled Çelebi

* TDV İslâm Ansiklopedisi — Mevleviyye

Mesnevî'den Hikâyeler / AĞZINA YILAN GİREN ADAM

Mesnevî’deki ağzına yılan giren adam hikâyesini tasvir eden, ağaca yaslanmış uyuyan adam, yaklaşan yılan ve uzaktan gelen atlı.

    Bir gün akıllı bir adam atına binmiş gidiyordu.

Yol üzerinde bir ağacın altında uyumakta olan bir adama rastladı. Fakat onun gördüğü şey, uyuyan adamın görmediği büyük bir tehlikeydi: Bir yılan, adamın ağzından içeri girmişti.

Atlı hemen yılanı uzaklaştırmak için harekete geçti. Fakat fırsat bulamadı. Uyuyan adamın içine düşmüş olduğu tehlikeyi ona anlatmak da mümkün değildi.

Bunun üzerine onu uyandırmak için elindeki gürzle sertçe vurdu.

Adam neye uğradığını şaşırdı. Daha kendine gelememişken atlı onu önüne katıp koşturmaya başladı.

Bir yandan da yerde bulunan çürük elmalardan göstererek:

— Bunları ye! dedi.

Adam şaşkın ve öfkeliydi.

— Ben sana ne yaptım? Bana neden böyle davranıyorsun? Eğer benden yana bir kastın varsa, bir kere vur ve işimi bitir. Suçsuz yere bana eziyet ediyorsun!

Atlı ise onun söylediklerine aldırmadan adamı koşturmaya devam etti ve önüne çıkan çürük elmalardan yemeye zorladı.

Adam hem kaçıyor hem de kendisine yapılan bu muameleden dolayı beddua ediyordu.

Saatlerce böyle sürdü.

Adam yoruldu, bitkin düştü. Karnı elmalarla dolmuştu. Koşmaktan ve zorlanmaktan artık dayanacak hâli kalmamıştı.

Sonunda kusmaya başladı.

Ve o sırada, bütün bu eziyetin asıl sebebi ortaya çıktı:

Yılan da adamın içinden çıktı.

Adam yılanı görünce olduğu yerde kaldı.

O ana kadar kendisine düşman sandığı kişinin, aslında hayatını kurtarmaya çalıştığını anladı.

Başını öne eğdi ve:

— Meğer sen benim düşmanım değil, kurtarıcımışsın. Ben sana beddua ederken sen benim için çare arıyormuşsun. Beni bağışla, sana karşı nankörlük ettim, dedi.

Atlı ise ona gerçeği şöyle açıkladı:

— Eğer sana içinde yılan olduğunu söyleseydim, korkudan ne elma yiyebilirdin ne de yürüyebilirdin. Tehlikeyi bilseydin, onu çıkaracak gücü kendinde bulamazdın. Bu yüzden seni konuşturmadan, sana gerçeği anlatmadan seni koşturmak ve kusturmak zorunda kaldım.

Adam, kendisini kurtaran bu kişiye minnetle baktı.

Çünkü bazen insan, kendisine yapılan iyiliğin ne olduğunu hemen anlayamaz.

Bazen merhamet, merhamet gibi görünmez.

Bazen kurtuluş, ilk bakışta eziyet sanılan bir şeyin içinden gelir.

Ve Mesnevî’nin bu hikâyenin sonunda verdiği hikmet şudur:

Akıl sahibinin düşmanlığı, cahilin dostluğundan daha hayırlıdır.

Çünkü akıl sahibinden gelen o sertlikte bile bir kurtuluş vardır; onun zehri bile cana fayda verir.

Cahilin dostluğu ise insanı sıkıntıya, zarara ve sapmaya götürebilir.

Mevlevîlikte Duâgû Duası ve Gülbank Geleneği

Mevlevîlik denildiğinde akla yalnızca semâ ve Mevlevî âyini gelmez. Bu büyük irfan geleneğinin yüzyıllar boyunca yaşattığı pek çok âdet, erkân ve dua geleneği de vardır. Bunlardan biri, Mevlevî âyinlerinin ve bazı dinî merasimlerin sonunda okunan Duâgû Duası, diğer adıyla Post Duası ve bununla bağlantılı olarak şekillenen Mevlevî gülbanklarıdır.

Bugün özellikle Şeb-i Arûs münasebetiyle gerçekleştirilen merasimlerde, âyin-i şerîfin ardından okunan bu dualar, Mevlevî geleneğinin geçmişten günümüze taşıdığı önemli unsurlardan biri olarak karşımıza çıkar.

Duâgû ne demektir?

“Duâgû”, kelime anlamıyla dua eden, duacı demektir. Osmanlı döneminde saray, merkez ve esnaf teşkilâtlarında dua ile ilgili görevleri yerine getirenler için kullanılan bu tabir, tekke ve zâviyelerde zikrin veya âyinlerin sonunda dua eden kişiler için de kullanılmıştır. Mevlevîlikte ise duâgû dedelerinin dedegân arasında önemli bir yeri bulunur ve Mevlevî gülbankı onların görevleri arasında yer alır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Mevlevî âyinlerinin sonunda Kur’ân-ı Kerîm tilavetinin ardından yapılan dua da bu geleneğin önemli bir parçasıdır. Duâgû dede tarafından okunan bu niyazlarda Allah’a hamd ve senâ edilir; Hz. Peygamber’e, Ehl-i Beyt’e, sahâbeye, Mevlevî büyüklerine ve Allah dostlarına niyazlar sunulur.

Duanın içerisinde ayrıca devletin, milletin, Müslümanların ve bütün muhibbânın selâmeti için dileklerde bulunulması, Mevlevî duasının yalnızca dergâh mensuplarına mahsus bir niyaz olmadığını da gösterir.

Duâgû Duası ile Post Duası

Mevlevî kaynaklarında dua ve gülbanklarla ilgili farklı adlandırmalarla karşılaşmak mümkündür. “Post Duası” tabiri, özellikle postnişin tarafından okunan ve Mevlevî erkânı içerisinde önemli bir yere sahip olan dualar için kullanılmıştır. Âyin öncesinde şeyhin post üzerinde okuduğu dua ile âyin sonunda duâgû dedenin okuduğu dua da “post duası” adıyla anılmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Bu sebeple günümüzde “Duâgû Duası”, “Post Duası” ve “Mevlevî Gülbankı” ifadeleriyle karşılaşırken, bunların her zaman birbirinden tamamen bağımsız metinler olduğunu düşünmemek gerekir. Mevlevîlikte dua ve gülbank geleneği, farklı zamanlarda ve farklı merasimlerde çeşitli şekillerde uygulanmış; bazı metinler zaman içerisinde genişlemiş veya farklı ifadelerle okunmuştur.

Bir Mevlevî gülbankının yapısı

Mevlevî dualarının dikkat çekici özelliklerinden biri, yalnızca kişisel bir dilekten ibaret olmamasıdır. Duanın içerisinde Mevlevîliğin manevî silsilesini ve bağlılık halkalarını hatırlatan isimler ve makamlar da zikredilir.

Hz. Muhammed Mustafa, Hulefâ-yı Râşidîn, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, Kerbelâ şehitleri, Allah dostları ve Mevlevî büyükleri için yapılan niyazların ardından özellikle Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şems-i Tebrîzî’nin isimleri de zikredilir.

Bu yönüyle gülbank, yalnızca bir dua metni değil; aynı zamanda Mevlevîlerin mensubiyetlerini, gönül bağlarını ve manevî hafızalarını da yansıtan bir gelenektir.

Devlet ve millet için yapılan dualar

Mevlevî dua geleneğinde devletin ve toplumun selâmeti için dua edilmesine de yer verilmiştir. Bu durum, Mevlevî dergâhlarının içinde bulunduğu toplumsal ve siyasî çevrenin de duaların diline yansıdığını göstermektedir.

Zaman içerisinde kullanılan devlet dili değişmiş; dua metinlerindeki bazı ifadeler de içinde bulunulan dönemin idarî yapısına göre şekillenmiştir. Böylece duanın özü olan hayır, selâmet, huzur ve devletin-milletin iyiliği için niyaz devam ederken, bunu ifade eden bazı kelime ve makam adları zamanın diline göre değişmiştir.

Bu bakımdan bugün okunan şekliyle Duâgû Duası’nın bütün ifadelerinin Mevlânâ devrinden kelimesi kelimesine aynı şekilde geldiğini düşünmemek gerekir. Mevlevî dua geleneği, yüzyıllar içerisinde şekillenmiş ve farklı dönemlerde yaşamaya devam etmiş bir gelenektir.

Mevlânâ’nın kaleminden çıkmış bir dua mı?

Burada önemli bir hususu ayrıca belirtmek gerekir.

Bugün “Duâgû Duası” veya “Post Duası” adıyla okunan metni, Hz. Mevlânâ’nın kaleme aldığı müstakil bir dua metni olarak değerlendirmek doğru değildir.

Bu dua, Mevlevîlik içerisinde zamanla oluşan ve dergâhların dua, gülbank ve erkân geleneği içerisinde şekillenen metinler bütününün parçasıdır.

Nitekim farklı kaynaklarda Duâgû duasının farklı şekillerine rastlanması da bunu göstermektedir. Metnin içerisinde Mevlevî geleneğinin temel unsurları ve değişmeyen niyazlar korunurken, bazı bölümlerin zaman içerisinde farklılaştığı görülmektedir.

Dolayısıyla burada önemli olan, tek bir metnin değişmeden günümüze ulaşmasından ziyade, Mevlevîlikte dua ve gülbank geleneğinin yüzyıllar boyunca yaşatılmış olmasıdır.

Şeb-i Arûs merasimlerinde Duâgû Duası

Günümüzde Duâgû Duası denildiğinde özellikle 17 Aralık’ta gerçekleştirilen Şeb-i Arûs merasimleri de akla gelmektedir.

Hz. Mevlânâ’nın 17 Aralık 1273 tarihinde Hakk’a yürümesinden dolayı bu tarih, Mevlevîler için onun “Şeb-i Arûs” olarak nitelendirdiği vuslat gecesinin hatırasını taşır.

Bugün gerçekleştirilen Şeb-i Arûs programları ise XIII. yüzyıldaki bir merasimin bütün unsurlarıyla günümüze aynen aktarılmış şekli olarak görülmemelidir. Mevlevî âyini ve buna bağlı dua-gülbank geleneği, tarih içerisinde farklı dönemlerden geçerek günümüze ulaşmıştır.

Bu nedenle bugün bir Şeb-i Arûs merasiminde âyin-i şerîfin ardından okunan Duâgû Duası, aynı zamanda Mevlevî geleneğinin geçmişten bugüne devam eden canlı unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir. Mevlevî âyininde Kur’an kıraatinin ardından duâgû tarafından Farsça Mevlevî gülbankı okunması, tekbir ve salavatla devam eden uygulamanın bir parçasıdır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Duâgû Duası’nın eski şekline bir örnek

Bugün okunan şekliyle Duâgû Duası’nın bütün ifadelerinin aynı şekilde eski dönemlerde de kullanıldığını düşünmek doğru olmaz. Eski kaynaklarda duanın farklı bir şekline rastlanmaktadır.

Bu eski örneklerden biri “Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ…” sözleriyle başlar. Ardından semâ, safâ, vefâ ve vecd hâllerine; Allah’ın azametine, Hz. Muhammed Mustafa’ya, Hulefâ-yı Güzîn’e, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’e, Kerbelâ şehitlerine, Mevlevî büyüklerine ve dergâhın ileri gelenlerinden derviş ve muhibbâna niyaz edilir. (Semazen)

Kaynaklarda yer alan eski şeklin başlıca bölümü şöyledir:

Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ.

Semâ’ râ, safâ râ, vefâ râ, vecd ü hâlât-ı merdân-ı Hudâ râ.

Evvel azamet-i buzurgî-i Hudâ ve risâlât-ı rûh-ı pâk-i Hazret-i Muhammed Mustafâ râ.

Ve Çehâr Yâr-ı Güzîn-i Habîbullâh râ.

Ve Hazret-i İmâm Hasan-ı Alî ve Hazret-i İmâm Hüseyn-i Velî ve Şühedâ-yı deşt-i Kerbelâ râ.

Ve evliyâ-yı âgâh ve ârifân-ı billâh, alel-husus Hazret-i Sultânü’l-ulemâ ve Hazret-i Seyyid Burhâneddîn-i Muhakkık-ı Tirmizî, Kutbü’l-ârifîn, gavsü’l-vâsılîn Hazret-i Hudâvendigâr râ.

Bunun ardından Hz. Şems-i Tebrîzî, Çelebi Hüsâmeddîn, Şeyh Salâhaddîn-i Zerkûb-ı Konevî, Şeyh Kerîmüddîn, Sultan Veled, Ulu Ârif Çelebi ve diğer Mevlevî büyükleri ile meşâyih, hulefâ, dedegân, dervişân, muhibbân ve geçmişte yaşamış fakirler için niyazlar devam eder.

Eski şeklin bu bölümlerinde devlet için yapılan dualarda da dönemin idarî yapısını yansıtan ifadeler bulunmaktaydı.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, eski ve yeni metinler arasında bazı ifadelerin değişmiş olmasıdır. Bu değişiklik, dua geleneğinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine, Mevlevî dua geleneğinin kendi zamanının dili içerisinde yaşamaya devam ettiğini gösterir.

Günümüzde okunan Duâgû Duası

Günümüzde farklı icra ve kaynaklarda küçük yazım ve ifade farklılıklarıyla karşılaşılabilmektedir. Günümüzde kullanılan şekillerden biri şu şekilde verilmektedir:

Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ.

Semâ’ râ, safâ râ, vefâ râ, vecd ü hâlât-ı merdân-ı Hudâ râ.

Evvel azamet-i buzurgî-i Hudâ ve risâlât-ı rûh-ı pâk-i Hazret-i Habîbullâh râ.

Ve Çehâr Yâr-ı güzîn-i bâ-safâ,

Ve Hazret-i İmâm Hasan-ı Alî ve Hazreti İmâm Hüseyn-i Velî, ezvâc-ı mutahhara, evlâd-ı Resûl ve Şühedâ-yı deşt-i Kerbelâ râ.

Ve evliyâ-yı âgâh ve ârifân-ı billâh, alel-husus Hazret-i Sultânü’l-ulemâ, Seyyid Burhâneddîn-i Muhakkık-ı Tirmizî, Kutbü’l-ârifîn, gavsü’l-vâsılîn Hazret-i Hudâvendgâr râ.

Ve Hazret-i Şeyh Şemseddîn-i Tebrîzî ve Çelebi Hüsâmeddîn ve Şeyh Salâhaddîn-i Zerkûb-ı Konevî,

Şeyh Kerîmüddîn, Sultân ibni Sultân Hazret-i Sultân Veled Efendi ve Vâlide-i Sultân râ.

Ve Hazret-i Ulu Ârif Çelebi ve sâir Çelebiyân-ı kirâm, zevi’l-ihtirâm meşâyih-i hulefâ, dedegân, dervîşân, muhibbân ve fukarâ-yı mâzî râ.

Ve selâmeti Çelebi Efendi ve Dede Efendi râ.

Devâm-ı ömr ü devlet-i Cumhûriyyet-i Türkiye ve selâmet-i reîs-i devlet ve selâmet-i hükümet ve vükelâ-yı millet râ.

Safâ-yı vakt-i dervîşân, hâzırân, gâibân, dûstân, muhibbân râ,

ez şark-ı âlem tâ be gârb-ı âlem ervâh-ı güzeştegân-ı kâffe-i ehl-i îmân râ.

Ve rızâ-yı Hudâ râ. Fâtihatü’l-Kitâb ber-hânîm, azîzân.

Ardından Fâtiha okunur; tekbir ve salavat getirilir. Mevlevî âyinindeki bu dua-gülbank geleneğinin günümüzde de farklı icralarla sürdüğü görülmektedir. (Semazen)

Günümüze ulaşan bir gelenek

Mevlevîlikte dua ve gülbank, semâ gibi yalnızca geçmişte kalmış bir uygulama değildir. Bugün de Mevlevî âyinlerinde ve Mevlânâ’yı anma merasimlerinde bu geleneğin izlerini görmek mümkündür.

Duâgûnun duasında isimler ve bazı ifadeler zaman içerisinde değişebilse de temel niyaz aynıdır:

Allah’ın rahmetini dilemek, Hz. Peygamber’e salât ve selâm etmek, Allah dostlarını hayırla anmak, Mevlevî büyüklerine bağlılığı ifade etmek ve bütün insanların, devletin ve milletin selâmeti için dua etmek.

Bu sebeple Duâgû Duası’nı yalnızca eski bir merasim metni olarak değil, Mevlevîliğin dua ve niyaz anlayışını bugüne taşıyan yaşayan bir gelenek olarak görmek gerekir.

Zaman değişmiş, kullanılan bazı kelimeler değişmiş, fakat dua devam etmiştir.

Çünkü Mevlevîlikte gülbank, yalnızca söylenen sözlerden ibaret değildir; gönüllerin aynı niyazda birleşmesidir.

Hû diyelim, Hû…

⸻

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi – “Duâgû”

Mehmet İpşirli. Duâgû kavramının Osmanlı devlet teşkilâtı ve tarikat hiyerarşisindeki yeri; Mevlevîlikte duâgû dedeleri ve Mevlevî gülbankı hakkında temel kaynak. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

TDV İslâm Ansiklopedisi – “Gülbank”

Mustafa İsmet Uzun. Gülbankın mahiyeti, tarikatlardaki yeri ve özellikle Mevlevî gülbankları hakkında kapsamlı bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

TDV İslâm Ansiklopedisi – “Mevlevî Âyini”

Nuri Özcan. Mevlevî âyininin tarihî gelişimi ve âyin sonunda duâgû tarafından okunan Mevlevî gülbankı hakkında bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

TDV İslâm Ansiklopedisi – “Post”

Sâfi Arpaguş. Mevlevîlikte post, postnişin ve post duası hakkında bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Semazen – “Duâ-gu Duası”

Mevlevî Duâgû duasının farklı dönem ve icralarına ait metin ve kayıtlar. (Semazen)

Semazen – “Mevlevî Gülbangleri”

Mevlevî gülbank geleneği ve Duâgû Duası’nın eski şekline dair örnekler. (Semazen)

Bekir Şahin – “Mevlevîlerde Evrad ve Dua”

Mevlevî dua ve evrad geleneği üzerine akademik çalışma.

Mesnevî'den Hikâyeler / Hz. Mevlânâ'nın Hikmetli Kıssaları (Tüm Hikâyeler)

    Mesnevî’den Hikâyeler

Bu sayfayı, Mesnevî-i Şerîf’te yer alan hikâyelere tek bir sayfadan ulaşabilmeniz için hazırladık.

Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’de anlattığı hikâyeler, yalnızca birer kıssa veya geçmişten aktarılan ibretli anlatılar değildir. Her birinin görünen yüzünün ardında, insanı kendi hakikatine çağıran başka bir mâna vardır.

Nitekim Mevlânâ şöyle buyurur:

“Sen buğdayı almaya bak, ölçeğe lüzum yok.”

Mesnevî, II/3632

Yine:

“Kardeş, kıssa bir ölçeğe benzer, mâna içindeki taneye. Akıllı kişi taneyi alır, ölçek var mı, yok mu? Ona bakmaz.”

Mesnevî, II/3624-3628

Bu sebeple burada yer verdiğimiz hikâyeleri yalnızca okumak için değil, hikâyenin içindeki taneyi; yani mânayı ve hikmeti aramak için okumaya çalışacağız.

Benim de yıllar önce ifade ettiğim gibi:

Bu hikâyeler küçükleri uyutmak için değil, büyükleri uyandırmak için anlatılmıştır.

Aşağıda Mesnevî’den hikâyelere ve hikâyelerin bölümlerine ulaşabilirsiniz. Tek bölümden oluşan hikâyelerde doğrudan hikâye başlığına, birden fazla bölümden oluşan hikâyelerde ise önce hikâyenin ana başlığına, ardından ilgili bölümlere yer verdik.

Padişah ve Câriye Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Padişah ve Câriye

Bakkal ve Tûtî Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Bakkal ve Tûtî

Yahudi Padişahının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Yahudi Padişahının Hikâyesi (1. Bölüm)

→Yahudi Padişahının Hikâyesi (2. Bölüm)

→Yahudi Padişaının Hikâyesi (3. Bölüm)

→Yahudi Padişahının Hikâyesi (4. Bölüm)

Başka Bir Yahudi Padişahının Hikayesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Yahudi Padişahının Hikâyesi

Azrail'den Kaçan Adamın Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Azrail'den Kaçan Adam

Av Hayvanlarının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Küçük Bir Tavşanın Vahşi Bir Aslanı Alt Etmesi

Tûtî Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Tutsak Papağanın Kurtulma Hikâyesi

Çalgıcı Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Hz. Ömer Zamanında Çalgı Çalan İhtiyarın Hikâyesi

Nâhiv Âlimi ve Keştibân Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Dil Bilgini ve Gemicinin Hikâyesi

Bir Kazvinlinin Dövme Yaptırmasının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Bir Kazvinlinin Aslan Dövmesi Yaptırması ve İğne Acısı Yüzünden Pişman Olması

Dostunun Kapısını Çalan Kişinin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Dostunun Kapısını Çalan Kişi

Hayvanların Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Kurt ve Tilkinin Av için Aslanın Yanına Gitmeleri

Sağır Adamın Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Sağırın, Hasta Komşusunu Ziyaret Etmesi

Rumlularla Çinlilerin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Rumlularla Çinlilerin Ressamlık Bilgisinde İddiaya Girmeleri

Yılan Avcısının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Yılan Avcısının Başka Bir Yılan Avcısından Yılan Çalması

Hz. İsa İle Yoldaşının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Yoldaşının Hz. İsa'dan Aslanın Kemiklerinin Diriltmeyi Öğretmesini İstemesi

Ölümsüzlük Ağacı Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Meyvesini Yiyenin Ölümden Kurtulduğu Ağacı Aramak

Allah'ı Zikreden Adamın Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak iççin:

→Dua Edenin Allah demesi, Hakk'ın Lebbeyk Demesidir

Tekkeye Konuk Olan Sûfinin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Lâ Havle Çeken Uşağın Hikâyesi

Şeyh Ahmed Hadrûye (Hıdraveyh) Hazretlerinin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Şeyh Ahmed Hadrûye (Hıdraveyh) Hazretlerinin Kerameti

Konuğun Bineğini Satan Sûfilerin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Tekkeye Gelen Konuğun Bineğini Satan SÛfilerin Hikâyesi

Müflis Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için;

→Halka Teşhir Edilen Müflisin Hikâyesi

İki Kölenin Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Padişahın İki Köleyi İmtihan Etmesi

Suya Kerpiç Atan Susuzun Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Suya Kerpiç Atan Susuz: Duvarı İndirip Vuslata Ulaşma Hikâyesi

Yol Ortasına Dikilen Diken

Hikâyeyi Okumak için:

→Yol Ortasına Dikilen Diken ve "Yarın"ın Büyük Bedeli

Hz. Musa ve Çoban Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak İçin:

→Çobanın Yakaran Klabi ve Musa'nın (a.s) Azarlanması (1. Bölüm)

→Çobanın Kırılan Gönlü ve İlâhi Hitap (2. Bölüm)

→Musa'nın (a.s) Çobanı Arayaşı ve Değişen Gönül (3. Bölüm)

→Aşkın Sırrı ve Musa'nın (a.s) Hikmet Yolculuğu (4. Bölüm)

Hz. İsa'nın Dağa Kaçmasının Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak için:

→Hz. İsa'nın Ahmaklardan Dağa Kaçması ve Hikmeti

Ağzına Yılan Giren Adamın Hikâyesi

Hikâyeyi Okumak İçin:

→Ağzına Yılan Giren Adamın Hikâyesi ve Hikmeti

Ayının Dostluğuna Ve Vefasına Güvenmek

Hikayeyi Okumak İçin:

→Ayının Dostluğuna ve Vefasına Güvenmenin Sonu

Mesnevî'nin hikmetli dünyasında yolculuğumuz burada bitmiyor

Yeni hikâyeler ve bölümler eklendikçe bu sayfa da güncellenecektir.

Çünkü Mesnevî’de her kıssanın ardında okunmayı bekleyen bir mâna, her hikâyenin içinde alınmayı bekleyen bir hisse vardır.

Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat: Tasavvuf Yolunun Dört Kapısı

    Bir Yolculuğun Son Durağında

Ey muhibb,

Bu yazıyla birlikte tasavvuf yolculuğuna dair hazırladığımız serinin son durağına geliyoruz.

İlk yazımızda Atvâr-ı Seb’a ile nefsin mertebelerine baktık. Ardından Fenâ Fillah ve Bekâ Billah ile benliğin erimesini ve Hakk’ın varlığında bekâ bulmayı konuştuk.

Sonra zikrin farklı hâllerine, kalbin zikriyle dilin zikri arasındaki ince ayrımlara; Halvet ve Uzlet ile insanın kendi içine çekilişine baktık.

Ardından Rabıta-ı Kalp ile kalbin yönelişini ve bağlandığı yeri konuştuk. Vahdet-i Vücûd yazımızda ise çokluk içinde Bir’i görmeye dair tasavvufî bakışa gönül penceresinden bakmaya çalıştık.

Ardından Dört Kapı Kırk Makam ile tasavvuf yolunun kapılarına ve makamlarına baktık.

Bütün bu duraklarda aslında aynı yolun farklı yönlerine dokunduk. Nefisten zikre, kalbin yönelişinden vahdet şuuruna kadar uzanan bu yolculuk bizi şimdi daha temel bir sorunun karşısına getiriyor:

Bu yolun esası nedir ve insan bu yolda nasıl yürür?

İşte burada karşımıza dört temel kavram çıkıyor:

Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat.

Hz. Mevlânâ, Mesnevî’nin Beşinci Defter Dîbâcesi’nde bu yolun üç temel merhalesini çok güzel bir misalle anlatır:

“Şeriat muma benzer, yol gösterir. Ele mumu almakla yol alınmış olmaz. Yola girdin mi, o gidişin tarikattır; hedefe ulaştın mı o da hakikattir.”

Ardından bu yolculuğun özünü daha da açık bir şekilde ifade eder:

“Şeriat bilmektir, tarikat amel etmek, hakikat Allah’a ulaşmaktır.”

Öyleyse gel, bu dört kavrama yalnızca birer terim gibi değil, bir gönül yolculuğunun merhaleleri olarak bakalım.

Dört Kapıdan Kırk Makama

Dört Kapı Kırk Makam’dan söz ettiğimizde, tasavvuf yolunun bir bakıma haritasından söz ediyoruz. Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat dört ana kapıyı; bu kapıların altında yer alan makamlar ise sâlikin yolculuğu boyunca geçmesi gereken çeşitli hâl, edep ve mertebeleri ifade eder.

Buradaki “kırk makam”, yalnızca ezberlenecek kırk ayrı basamak değildir. Her makam, insanın nefsinde, ahlâkında ve gönül dünyasında gerçekleşmesi beklenen bir dönüşüme işaret eder. Yani mesele, makamların isimlerini bilmekten çok, onların işaret ettiği hâle ermektir.

Bu sebeple Dört Kapı Kırk Makam’ı tasavvuf yolunun bir haritası olarak okuyabiliriz. Biz de serimizin önceki yazısında bu kapılara ve makamlara daha yakından bakmıştık.

Şeriat: Yolun Işığı

Şeriat, tasavvuf yolunun dışında veya yalnızca başlangıcında bırakılan bir şey değildir.

O, yolun ışığıdır.

İnsan neyi bileceğini, nasıl yaşayacağını, neyin doğru neyin yanlış olduğunu şeriat ile öğrenir. Fakat Mevlânâ’nın mumu hatırlatan sözü bize başka bir şey daha söyler:

Mumu taşımak, henüz yürümek değildir.

Bilmek gerekir; fakat bilinenle yürümek de gerekir.

İşte bu sebeple tasavvuf yolunda şeriat ile tarikat birbirinden koparılamaz.

İsmail Rusûhî Ankaravî Hazretleri’nin kendi ifadesiyle mesele çok açıktır:

“Şeriatsız tarikat, hak yoldan sapma ve azgınlıktan başka bir şey değildir.”

Bu söz, tasavvuf yolunda yaşanan hâllerin ve makamların hiçbir zaman şeriatın yerine geçemeyeceğini hatırlatır.

Şeriat için

Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçip aktardığı şu sözler, şeriatın yolculuktaki yerini güzelce gösterir:

“Şeriat, muma benzer; yol gösterir.”

Şeriat bize yalnızca ne yapacağımızı söylemez; yolun yönünü de gösterir.

Fakat elinde mum olduğu hâlde yola çıkmayan kişi, yolun sonunda ulaşacağı yere varamaz.

Öyleyse şimdi yürümek gerekir.

Tarikat: Yola Girmek

Tarikat, kelime olarak da yol demektir.

Fakat burada söz konusu olan, yalnızca bir tarikata mensup olmak değildir.

Asıl mesele, insanın bildiğini yaşamaya başlamasıdır.

Hz. Mevlânâ’nın kimya misaliyle söylediği gibi; kimyayı bilmek başka, onu uygulamak başkadır.

Şeriat bize yolu gösterir.

Tarikat ise o yolda yürümektir.

Bu yürüyüşte nefisle mücadele, zikir, edep, sabır, hizmet, mürşid terbiyesi ve gönlün temizlenmesi gibi nice hâl ve amel vardır.

Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçip aktardığı şu sözler de bu yolculuğun mahiyetini hatırlatır:

“Bir mürşid-i kâmilden vasıl ve faslın gayrı mertebeye iz bul…”

Ve yine:

“Bu cümle ile beraber sen daha âli makamlara yüksel, çünkü Allah’ın arzı; yani seyr ü sülûktaki dereceleri gayet geniştir.”

Demek ki yol, bir yerde durup kendisini tamamlanmış saymak değildir.

Her makam, bir sonraki makamın kapısını açar.

İnsan yürüdükçe kendi eksikliğini görür; gördükçe nefsini tanır; tanıdıkça gönlünü temizlemeye başlar.

Marifet: Gönlün Bilmesi

Marifet, yalnızca kitaplardan öğrenilen bir bilgi değildir.

İlim akla ulaşabilir.

Fakat marifet, bilginin gönülde tanınmasıdır.

İnsan bazen bir hakikati yıllarca okuyabilir; fakat onu gerçekten anlaması, yaşadığı bir hâlle gerçekleşebilir.

Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçtiği şu söz, gönül ve müşahede üzerine güzel bir kapı açar:

“Herkes kalbinin nûrânîliği ve cilası nispetinde gaybı müşahede eder. Her kim kalbine fazla cila verirse gaybı da ziyâde görür.”

Buradaki gönül aynası benzetmesi çok manidardır.

Ayna kirliyse görüntü vardır ama berrak değildir.

Kalp de böyledir.

Nefsin perdeleri azaldıkça insan yalnızca daha fazla şey bilmez; bildiğine başka türlü bakmaya başlar.

İşte marifet, bilginin gönülde ışığa dönüşmeye başladığı yerdir.

Bu sebeple tasavvuf yolunda maksat yalnızca bilgi toplamak değil, bilginin insanı değiştirmesidir.

Hakikat: Vuslat ve İdrak

Ve nihayet hakikat…

Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir incelik vardır.

Hakikat, insanın birkaç güzel söz öğrenip “hakikate erdim” demesi değildir.

Hakikat, anlatılması kolay bir bilgi değil; yaşanan ve idrak edilen bir hâldir.

Nisâbü’l-Mevlevî’de hakikat mertebeleri anlatılırken mükâşefe, müşahede, tecellî, hayat, kabz, bast, sekr, sahv, fasl ve vuslat gibi derecelerden söz edilir.

Bunların her biri, yolculuğun farklı bir yüzünü gösterir.

Müşahede için Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçtiği şu söz nakledilir:

“Herkes kalbinin nûrânîliği ve cilası nispetinde gaybı müşahede eder.”

Tecellî için ise:

“Allah’ın evsâf-ı kadîmesi tecelli edince, vasf-ı hâdisin kilimini yakar.”

Ve yolun vuslat tarafında şu güzel beyit gelir:

“Sel denize vâsıl olunca deniz olur, dâne tarlaya gelince ekin olur.”

Bu söz, insanın kendi varlık vehminden sıyrılıp aslına yönelişini ne güzel anlatır.

Ancak burada Mevlânâ’nın ve tasavvuf ehlinin kullandığı vuslat dilini, Allah Teâlâ’nın bir mekânda bulunması veya yaratılmışla birleşmesi şeklinde anlamamak gerekir.

Nisâbü’l-Mevlevî’nin açıklaması da bu inceliğe özellikle dikkat çeker:

Hak Teâlâ, bir şeye ittisal etmekten ve bir şeyle birleşmekten münezzehtir.

Buradaki vuslat, kulun benlik vehminden geçmesi ve Hakk’ın huzurunda kulluğunun idrakine ermesi anlamında anlaşılmalıdır.

Belki de bu yüzden kitabın sonunda şöyle denir:

“Bir ittisal ki anlatılması kelâma sığmaz…”

Söz burada susar.

Çünkü bazı şeyler anlatılarak değil, yaşanarak anlaşılır.

Bu Bize Ne Söylüyor?

Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat birbirinden kopuk dört ayrı yol değildir.

Bunları bir yolculuğun birbirini tamamlayan yönleri olarak düşündüğümüzde mesele daha anlaşılır hâle gelir:

Şeriat yolu gösterir.

Tarikat o yolda yürütür.

Marifet yürüyen gönle tanımayı öğretir.

Hakikat ise insanı bildiğinin ötesinde bir idrake ulaştırır.

Fakat bütün bunların merkezinde kulluk vardır.

Şeriat olmadan tarikat başıboşluğa dönüşür.

Tarikat olmadan bilgi yalnızca sözde kalabilir.

Marifet olmadan insan bildiğini gönlünde taşıyamayabilir.

Hakikat ise bütün bu yolculuğun sonunda insanın kendisini değil, Hakk’ın kudretini ve kendi kulluğunu daha derinden idrak etmesidir.

Ve belki en önemlisi:

Yolun hiçbir merhalesi insanı şeriatın dışına çıkarmaz.

Çünkü yolun başındaki mum, yolun sonunda söndürülüp atılacak bir eşya değildir.

O, yol boyunca ışık vermeye devam eder.

Bir Yol Biterken

Ey muhibb,

Bu yazıyla birlikte bir seriyi tamamladık.

Fakat tasavvuf yolunda bir yazının sonuna gelmek, yolun sonuna gelmek değildir.

Atvâr-ı Seb’a’da nefsin kapılarını aradık.

Fenâ ve Bekâ’da benlikten geçip Hakk’a yönelmeyi konuştuk.

Zikirde dili ve kalbi hatırladık.

Halvet ve Uzlette kendimizle baş başa kalmayı düşündük.

Rabıta’da kalbin nereye bağlandığını sorduk.

Vahdet-i Vücûd’da çokluğun ardındaki Bir’e bakmaya çalıştık.

Dört Kapı Kırk Makam’da yolun işaretlerini gördük.

Ve şimdi yolun dört kelimesinde durduk:

Şeriat.

Tarikat.

Marifet.

Hakikat.

Belki de bütün bu yolculuğun bize söylediği en sade söz şudur:

Bilmek yetmez.

Yürümek gerekir.

Yürümek yetmez.

Tanımak gerekir.

Tanımak yetmez.

Hakk’a yönelmek gerekir.

Yolun başında elimizde bir mum vardır.

O mum bize yolu gösterir.

Sonra yürümeye başlarız.

Ve yürüdükçe anlarız ki asıl mesele yolun ne kadarını bildiğimiz değil, o yolda ne kadar değiştiğimizdir.

Serimiz burada sona eriyor.

Ama gönül yolculuğu burada bitmiyor.

Belki bundan sonra okuyacağımız her beyitte, her hikâyede, her zikrin mânasında bu yolun başka bir işaretini yeniden göreceğiz.

Çünkü yol bir; yollar, anlatımlar ve hâller değişir.

Ve insan bazen bir kitabın son sayfasını kapattığında değil, okuduğunun kendi kalbinde başladığını fark ettiğinde yolculuğa gerçekten başlar.

Selâm ve muhabbetle

Muhibbî Mvln

Yolculuğun Bşına Dönmek İçin

Atvâr-ı Seb-a: Nefsin Yedi Mertebesi