MEYVESİNİ YİYENİN ÖLÜMDEN KURTULDUĞU AĞACI ARAMAK
Bir bilge, hikâye yollu “Hindistan’da
bir ağaç varmış, onun meyvesinden yiyen ne yaşlanır, ne ölür,” dedi. Bir
padişah, bunun doğru olduğunu sandı ve ağaçla meyvesine âşık oldu.
Hindistan’daki bu ağacı araştırması ve getirmesi için divanından birisini bu iş
için gönderdi. Bu adam, o ağacı bulmak amacıyla yıllarca Hindistan’da dolaştı
durdu. Şehir şehir dolaştı, adalarda, dağlarda, ovalarda aradı. Kime sorduysa, “bunu ancak deliler arar” diyerek onunla
alay ettiler. Niceleri dalga geçerek
onu dövdüler. Bazıları da “ey kurtuluş
sahibi… zeki ve temiz kalpli birinin arayışında elbette bir gerçeklik vardır,
hiç boş olur mu? dediler. Padişahın aramakla görevli elçisi, herkesten
başka bir haber duyuyordu. Orada nice yıllar seyahat edip durdu. Padişah da ona
mal mülk yolladı. Gurbette çok sıkıntılar çekti, ama aradığını bir türlü
bulamadı. Amacına ulaşmak için hiçbir belirti yoktu. İşittiği sözlerden başka
bir haber de gelmiyordu. Ümit ipliği kopmuş, aradığını aramaz olmuştu. Padişaha
dönmek için niyet etti. Gözyaşlarıyla yol alıyordu.
O nedim, umutsuzca geriye dönerken bir yerde konakladı.
Orada âlimlerin kutbu olan bir şeyh vardı.
Nedim umutsuzca, “önce onun huzuruna gideyim, sonra onun
dergâhından yoluma koyulurum. Amacıma ulaşamadım. Bari onun duası benim
yoldaşım olsun,” dedi.
Buluttan akarmışçasına gözyaşı döke döke Şeyhin huzuruna
vardı.
Dedi, “şeyhim,
acımanın vaktidir. Umudum kalmadı, şimdi lütfetme zamanı.”
Şeyh, “neden
umutsuzsun, açıkla bakalım. Aradığın nedir? Neyin peşindesin?
Nedim, “padişahım beni
bir ağacı bulmak için seçti. Dünyada bulunmayan bir ağaç bu. Meyvesi âb-ı hayat
kaynağı. Yıllarca onu aradım, ama şu sarhoşların alay ve dalgasından başka bir
iz bulamadım.” Dedi.
Şeyh ona gülümsedi ve dedi ki, “behey saf, bu, bilgin kişide bulunan ilim ağacıdır.”
Bu ağaç çok büyük, çok ilginç ve çok geniş. Okyanustan doğan
bir âb-ı hayat. Behey gâfil, sen surete kapılmışsın. Bu yüzden anlam ağacından
meyve yok sende. Onun adı bazen ağaçtır, bazen güneş olur. Bazen deniz adı
verilir, bazen de bulut. O tektir ama binlerce nişanesi var. Bir tek olsa da
sayısız ismi olması doğaldır. Bir kişi senin babandır ama bir başkası için
oğuldur. Birisine kahır ve düşman olan, bir başkası için iyi ve güzeldir. Tek
bir adam ama yüzbinlerce adı var. Onun bir vasfını bilen diğer vasıflarını
bilmeyebilir. Kim sadece bu ad doğru diye peşine düşerse, senin gibi
umutsuzluğa düşer, perişan olur. Niye bu ağacın adına takılırsın da, talihsiz
bir hale düşersin? Adları bırak, vasıflara bak da bu vasıflar seni hakikate
götürsün. Halkın ayrılığı addan doğmuştur. İnsan anlama yönelince rahata
kavuşur.
ON SEEKING THE TREE WHEREOF NONE THAT EATS THE FRUIT SHALL
DIE
A learned man (once) said, for the sake of (telling) a
story, “In India there is a certain tree:
Whoso takes and eats* of its fruit, he grows not old nor
ever dies.”
A king heard this (tale) from a veracious person: he became
a lover of the tree and its fruit.
From the Divan of culture he sent an intelligent envoy to
India in search (of it).
For (many) years his envoy wandered about India in quest of the tree).
He roamed from town to town for this object: neither island
nor mountain nor plain was left (unvisited).
Every one whom he asked made a mock of him, saying, “Who
would search after this, unless perhaps a madman in confinement?”
Many slapped him jocosely; many said, ‘O fortunate man,
How should the enquiry of a clever and clear-minded person
like you be devoid (of result)? How should it be vain?”
And this (ironical) respect was to him another slap, and it
was harder (to bear) than the visible salp.
They extolled him sarcastically, saying, “O great sir, in
such and such a place there is a very huge tree.
In such and such a forest there is a green tree, very tall
and broad, and every branch of it is big.”
The king’s envoy, who had braced his belt for the quest, was
hearing a different kind of report from every one;
So he travelled there for years, (whilst) the king kept
sending money to him.
After he had suffered much fatigue in that foreign land, at
last he became too exhausted to seek (any longer).
No trace of the object of pursuit was discovored: of what he
wanted nothing appeared but the report.
The thread of his hope snapped, the thing he had sought
became unsought in the end.
He resolved to return to the king, (and set out) shedding
tears and traversing the way.
There was a wise Shayk, a noble Qutb, at the halting-place
where the king’s intimate fell into despair.
He (the envoy) said, “Being without hope, I will go to him,
and set out on the road (again) from his threshold,
In order that his prayer (blessing) may accompany me, since
I have no hope of (winning) my heart’s desire.”
With tearful eyes he went to the Shaykh: he was raining
tears, like a cloud.
“O Shaykh, “he cried, “it is the time for mercy and pity; I
am in despair: now is the time for kindness.”
He (the Shaykh) said, “Say plainly what is the cause of thy
despair, what is thy object? what hast thou in view*1?”
He answered, “The Emperor chose me out to seek a certain
branching tree,
For there is a tree, unique in (all) the quarters (of the world):
its fruit is (of) the substance of the Water of Life.
I have sought (it) for years and seen no sing (of it) except
the gibes and ridicule of these merry men.”
The Shaykh laughed and said to him, “O simpleton, this is
the tree of knowledge in the sage—
Very high and very grand and very far-spreading: (it is) a
Water of Life from the all-encompassing Sea (of God).
Thou hast gone after the form, thou hast gone astray: thou
canst not find, (it) because thou hast abandoned the reality.
Sometimes it is named ‘tree,’ sometimes ‘sun’; sometimes it
is named ‘sea’, sometimes ‘cloud.’
(It is) that one (thing) from which a hundred thousand
effects arise: its least effects are everlasting life.
Although (in essence) it is single, it hath a thousand
effect: innumerable names befit (may be properly applied to) that one thing).
One person may be father in relation to thee; in regard to
another individual he may be son.
In regard to another he may be wrath and a foe; in regard to
another he may be graciousness and a friend.
(He hath) hundreds of thousands of names, (but) he is one
man: the owner of every quality belonging to him is blind to (incapable of)
giving any (true) description (of him).
Whoever seeks the (mere) name, if he is entrusted (with a
confidential mission) he is hopeless and in distraction, even as thou art.
Why dost thou stick to the name ‘tree,’ so that thou art
left bitterly disappointed and ill-fortuned?
Pass on from the name and look at the attributes, in order
that the attributes may show thee the way to the essence.”
The disagreement of mankind is caused by names: peace ensues
when they advance to the reality (denoted by the name).
*Literally, “eats and takes.”
*1Literally, “towards what is thy face (turned)?” 
