İmam Gazâlî: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Dönüşümü

Zikir çeken bir el, yeşil tesbih ve mor cübbe. İmam Gazâlî’nin tasavvufî inzivasını simgeleyen sükûnet anı. Mevlevîlik silsilesinin büyük âlimi, İhya-u Ulûmiddin’in müellifi.

“İlim, kalbi uyandırmıyorsa, sadece bir yük olur.”

– İmam Gazâlî

İmam Gazâlî, 1058 yılında Horasan’ın Tus kasabasında, mütevazı bir evde dünyaya gelir. Asıl adı Ebû Hâmid Muhammed bin Muhammed el-Gazâlî et-Tûsî’dir; babası yün eğiricisi, fakir ama dindar bir adamdır. Babasının erken vefatı, iki kardeşin – Ebû Hâmid ve Ahmed Gazâlî’nin – yetim kalmasına sebep olur. Bu zorlu ortam, onun ruhunu şekillendirir; henüz çocukken ilim ve takvaya olan tutkusu belirginleşir.

İlk eğitimine Tus Medresesi’nde başlar. Daha sonra Cürcan’a gider, oradan Nişabur’a geçer. Burada, dönemin büyük âlimi İmamü’l-Haremeyn Cüveynî’nin talebesi olur. Fıkıh, kelâm, usûl ve felsefe dersleriyle dolu bu yıllar, Gazâlî’nin aklını keskin bir kılıç gibi bilemesine vesile olur. Henüz 20’li yaşlarının başında, Nizamülmülk’ün dikkatini çeker.

1085’te Bağdat Nizamiye Medresesi’ne davet edilir. 1091’de başmüderris olur; 300’den fazla talebesi vardır. Bağdat, onun akademik zirvesidir. Fıkıh, kelâm ve felsefe dersleri verir; “Mekâsıdü’l-Felâsife” ve “Tahâfütü’l-Felâsife” gibi eserlerini bu dönemde kaleme alır. Felsefeyi derinlemesine inceler, ama sonunda “Felsefe, hakikate ulaşmada yetersizdir” hükmüne varır.

Ancak 1095’te, hayatının dönüm noktası gelir. Şiddetli bir manevi kriz geçirir. Dil tutulur, yemek yiyemez, uyuyamaz. İçinde bir ses yükselir:

“Bu ilim beni Allah’a götürmüyor, sadece şöhret veriyor.”

Medreseyi, talebeleri, makamı terk eder. Şam’a kaçar. Orada Emeviye Camii’nin minaresinde inzivaya çekilir. Daha sonra Kudüs’e, Hicaz’a gider; hac ibadetini yerine getirir. Bu 11 yıllık inziva dönemi, onun tasavvufî dönüşümünün temelidir. Kardeşi Ahmed Gazâlî, zaten sûfî bir yolcudur; onun rehberliği, Gazâlî’nin kalbini açar. (Bkz. Silsilesi Mevleviyye – Ahmed Gazâlî yazımız)

1106’da Tus’a döner. Küçük bir medrese kurar, talebe yetiştirir. Bu dönemde en büyük eseri “İhya-u Ulûmiddin”i tamamlar – 40 ciltlik, din ilimlerini kalbe indiren bir ansiklopedi. “El-Munkız mine’d-Dalâl” ve “Kimya-yı Saadet” de bu yılların ürünleridir. Tasavvufî görüşü nettir:

“İlim, kalp ehli olmadan kuru bilgidir. Tasavvuf, ilmin ruhudur.”

Zikir, tefekkür ve muhabbeti öğütler. Mevlevîlik silsilesine etkisi büyüktür: Gazâlî → Sühreverdî → Bahâeddin Veled → Mevlânâ Celâleddin. İhya, Mevlevî semâsının fikrî temeli olarak kabul edilir.

İmam Gazâlî, 14 Cemâziyelâhir 505 / 19 Aralık 1111 tarihinde, Tus’ta vefat eder. Son sözü şöyledir:

“Bana dua edin, ben de size dua edeyim.”

Ömrü, aklın rehberliğinde kalbe ulaşan bir yolculuktur. O, sadece bir âlim değil, tasavvufun mimarlarından biridir. Eserleri, Mevlevîlik ruhunun izlerini taşır; her satırında aşk-ı ilâhî ve hikmet dans eder.

İmam Gazâlî’nin Sözlerinden Seçmeler

İmam Gazâlî’nin eserleri, kalbin ilmini öğretir. Hem İhya-u Ulûmiddin, hem El-Munkız, hem de Kimya-yı Saadet’ten alınmış, tasavvufî derinlik taşıyan seçme ifadeler:

İhya-u Ulûmiddin’den:

“Kalp, Allah’ın nazargâhıdır. Onu dünyayla doldurursan, nazarından mahrum kalırsın.”

El-Munkız mine’d-Dalâl’den:

“Felsefe beni aklımda tuttu, tasavvuf kalbimde diriltti.”

Kimya-yı Saadet’ten:

“Dünya, bir gölgedir. Gölgeye tutunan, aslı kaçırır.”

İhya-u Ulûmiddin’den:

“Bir saat tefekkür, bin yıl nafile ibadetten hayırlıdır.”

Mişkâtü’l-Envâr’dan:

“Allah’ı arayan, önce nefsini tanısın. Nefsi tanıyan, Rabbini tanır.”

İhya-u Ulûmiddin’den:

“İlim, amel olmadan fayda vermez. Amel, ihlâs olmadan kabul olmaz.”

El-Munkız mine’d-Dalâl’den:

“Hakikat, dört kapıdadır: Kelâm, felsefe, bâtınîlik ve tasavvuf. Sonuncusu, kalbin kapısıdır.”

Kimya-yı Saadet’ten:

“Ey âşık! Aşkın ilk şartı, sevdiğinden gayrısını terk etmektir.”

Hz. Mevlânâ’ya Atılan İftiralara Karşı: Kur’an ve Peygamber (S.A.V) Sevdalısı Bir İslam Âlimi

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî - Kur’an ve Peygamber Sevdalısı İslam Âlimi

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, asırlardır kalpleri hakikate ve sevgiye çağıran bir irfan pınarı, İslam’ın özünü gönüllere taşıyan bir âlimdir. Mesnevî, Divan-ı Kebir, Fîhi Mâ Fîh ve Mecalis-i Seb’a eserleri, her satırında Kur’an’ın nurunu, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) aşkını taşır. Ancak bazı kimseler, Hz. Mevlânâ’yı çarpıtmaya, Müslümanlığını sorgulamaya, hatta Ahi Evran (Nasreddin Hoca) gibi irfan ehillerinin öldürülmesine sebep olduğu gibi asılsız iftiralarla lekelemeye çalışıyor. Hayri Kaplan’ın Tahrif ve Tashih adlı eserinden ilhamla, bu iddiaları Hz. Mevlânâ’nın kendi sözleriyle çürütelim.

    Hz. Mevlânâ’nın Müslümanlığı: Kur’an, Peygamber (S.A.V) ve Tevhit Aşkı     Hz. Mevlânâ, “Ben Kur’an’ın kölesiyim, Hz. Muhammed’in yolunun tozuyum” diyerek İslam’a bağlılığını haykırmış bir âlimdir. Bazı kimseler, onun tasavvufi dilini Budizm veya başka felsefelerle özdeşleştirmeye çalışsa da, Hz. Mevlânâ’nın vahdet-i vücud anlayışı, İslam’ın tevhit inancına dayanır. Onun eserleri, Kur’an’ın rehberliğinde Allah’ın birliğini anlatır; Budizm gibi çoktanrıcı veya felsefi sistemlerle bağdaşmaz. İşte Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî, Divan-ı Kebir, Rubailer ve Mecalis-i Seb’a’dan tevhit, Kur’an ve Peygamber aşkını yansıtan seçme sözleri:
    Kur’an ve Tevhit Aşkı

• "Hak ise doğmamıştır.” (Mesnevî, Cilt 1, Beyit 2759)
  İhlâs Suresi’nin (112:3) “O, doğmamış ve doğurulmamıştır” ayetinin yankısı, tevhit inancını gösterir.
• “Allah’ı tevhit etmek nedir?” (Mesnevî, Cilt 1, Beyit 3010)
  Tevhidin özünü sorgulayarak Allah’ın birliğini kalplere işler.
• “Allah’tan başka her şey fanidir.” (Mesnevî, Cilt 1, Beyit 3055)
  Rahmân Suresi’nin (55:26) “Yeryüzünde olan her şey fanidir” ayetini tefekkür eder.
• “Çifti olmayan, aleti bulunmayan Tek Allah’tır. Sayıda şüphe olabilir, fakat Allah’ta şüphe yoktur. İki diyenler, üç diyenler daha fazla diyenler, bir olduğunda mutlaka ittifak ederler. Şaşılık gidince hepsi birleşir; iki, üç diyenler de bir derler.” (Mesnevî, Cilt 2, Beyit 310)
  Tevhidin evrenselliğini öyle güçlü anlatır ki, Budizm gibi sistemlerle bağdaştırılması imkânsızdır.
• “Mesnevî-i mâ dühkân-ı vahdet est / Gayr-ı vâhid ân çî bînî an büt-est” “Bizim Mesnevî’miz vahdet dükkânıdır, birlik pazarıdır: Birlikten başka ne görürsen, o puttur.”
• (Mesnevî) – Tevhidin en keskin ifadesi: Her şey put, yalnızca Allah birdir.
• “Doğmaz, doğurmaz’ vasfı ona lâyıktır. Babayı da halk eden o, oğlu da.” (Mesnevî, Cilt 2, Beyit 1475)
  İhlâs Suresi’nin ruhunu dile getirir.
• “Kur’an’ın nuru, gönülleri diriltir; onunla yol bulan, hakikate erer.” (Mesnevî, Cilt 3, Beyit 4236)
  Kur’an’ı rehber edinenin kurtuluşa ulaşacağını müjdeler.
• “O, ezelde “Doğmadı da, doğurmaz da” hakikatine mazhardır. Allah’ın ne babası var, ne oğlu, ne amcası!” (Mesnevî, Cilt 3)
  İhlâs Suresi’nin (112:3-4) tevhit nurunu, açık bir şekilde kalplere nakşeder.
• “Hakikat, Allah’ın birliğindedir; her kim bu birliği görür, o kurtulur.” (Divan-ı Kebir, Cilt 2, Gazel 876)
  Tevhit inancını şiirle haykırır.
• “Allah’ın nuru kalpte yanar, o nur ki âlemi kaplar.” (Rubailer, Rubai 532)
  Nûr Suresi’nin (24:35) “Allah göklerin ve yerin nurudur” ayetini yansıtır.
• “Hak’tan başka ne varsa batıldır, Hak ile dol ki gönlün kurtulsun.” (Mecalis-i Seb’a, Vaaz 3)
  Kur’an’ın tevhit mesajını vaazlarında vurgular.
• “Sahibini ilâhi azap ve kahırdan koruyan bir şehâdetle, Allahü Teâlâ'dan başka ilah olmadığına şâhitlik ederim. O BİR TEKTİR, EŞİ VE ORTAĞI YOKTUR. YİNE HZ. MUHAMMED'İN O'NUN KULU VE ELÇİSİ OLDUĞUNA DA ŞÂHİTLİK EDERİM. Kİ, ONUN ŞERÎATİ EN SON ŞERÎAT OLUP, PEYGAMBERLİK MÜHRÜ DE ONUNLA SON BULMUŞTUR.” (Mcalis-i Seb'a) (Şehâdet-i Tevhîd ve Risâlet) – Kelime-i Şehâdet’in tam ifadesi, İhlâs Suresi’nin (112:1-4) “De ki: O Allah birdir... O doğurmamış ve doğurulmamıştır” ayetleriyle birleşerek, tevhit ve nübüvvet mührünü kalplere çeker; bu şehâdetle kurtuluşa eren, âhiret azabından emin olur.

    Peygamber Sevgisi

• "Muhammed’in nuru, gönlümüzün rehberidir; onun yolunda yürüyen, karanlıkta kalmaz.” (Divan-ı Kebir, Cilt 1, Gazel 235)
• “O server-i kâinat, âlemlere rahmet olarak gönderildi.” (Mesnevî, Cilt 1, Beyit 23)
  Rahmân Suresi’nin (55:1-2) “Rahmân, Kur’an’ı öğretti” ayetini tamamlarcasına, onun rehberliğini över.
• “Gül yüzlü Yusuf değil, o; Yusuf’un güzelliği onun nurundan bir zerredir.” (Mesnevî, Cilt 1, Beyit 112)
  Peygamber’in cemalinin, tüm güzelliklerin kaynağı olduğunu fısıldar.
• “Aşkın sultanı odur; âşıklar onun kapısında köle olur.” (Divan-ı Kebir, Cilt 3, Gazel 1420)
  Sevgililer sevgilisine duyulan muhabbeti dile getirir.
• “O Mustafa ki, âlemin serveridir; onun aşkı, gönülleri cennete çevirir.” (Divan-ı Kebir, Cilt 3, Gazel 1245)
  Peygamber Efendimiz’e methiye düzerek sevgisini ilan eder.
• “Ben gizli rahmet olan bir hazineydim, hidayete erişmiş bir ümmet gönderdim.”
  Can ve gönülle dilediğin bütün keremleri sana Allah gösterdi de sen onlara tamah ettin. Ahmet, ümmetler “Yarab” desinler diye dünyada nice put kırdı. Ahmet’in çalışması olmasaydı sen de ataların gibi puta tapardın. “Ahmet’in ümmetler üzerindeki hakkını bil, başın puta secde etmekten, bunu bilesin diye kurtuldu. Söylersen bu puta tapmadan kurtulmanın şükrünü söyle de Allah, seni bâtın putundan da kurtarsın. O, nasıl, başını putlardan kurtardıysa sende o kuvvetle gönlünü kurtar.”
  “Dini babadan bedava bir miras olarak buldun da onun için başını şükretmeden çevirdin. Miras yedi, mal kadrini ne bilsin? Rüstem can verdi, Zâl bedava şeref kazandı!”
  (Mesnevî-i Mânevî II, 364/371) – Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) putları kırması, ümmeti hidayete erdirmesi ve şükrün önemi üzerine eşsiz bir öğüt.
• “Peygamber’in sünneti, kalbin ilacıdır; ona uyan, Allah’ın rahmetine erer.” (Fîhi Mâ Fîh, Bölüm 12)
  Sünnete bağlılığın önemini vurgular.
• “Ahmed’in aşkı, gönlüme zincirdir; o zincir ki, beni hür kılar.” (Divan-ı Kebir, Cilt 4, Gazel 1803)
  Hz. Peygamber’e duyduğu aşkı özgürlükle bağdaştırır.
• “Peygamber’in yolunda bir adım, bin yıllık yolları aşar.” (Rubailer, Rubai 287)
  Sünnete bağlılığın yüceliğini anlatır.
• “Muhammed, Allah’ın elçisidir; onun nuru, âlemi aydınlatır.” (Mecalis-i Seb’a, Vaaz 5)
  Hz. Peygamber’e methiyelerle sevgisini vaazlarında haykırır.
• “Peygamber’in ahlakı, Kur’an’dır; ona uyan, hakikate erer.” (Mecalis-i Seb’a, Vaaz 2)
  Hz. Peygamber’in Kur’an ahlakıyla bütünlüğünü vurgular.

    Bu sözler, Hz. Mevlânâ’nın İslam âlimi olarak Kur’an’a ve Peygamber’e (S.A.V) sarsılmaz bağlılığını gösterir. Fîhi Mâ Fîh’te şöyle der: “Gönlümün dizginini, senin eline öylesine verdim ki…” – bu, Allah’a ve Peygamber yoluna teslimiyetin ifadesidir. Onun seması, Allah’ın zikridir; neyi, Peygamber aşkının sadasıdır.
    Ahi Evran ve Moğol Ajanlığı İftiraları
    Bazı kimseler, Hz. Mevlânâ’nın Ahi Evran’ın (Nasreddin Hoca) öldürülmesine sebep olduğunu iddia eder. Tahrif ve Tashih’te Hayri Kaplan, bu asılsız iddiaların hiçbir tarihî kaynakta yer almadığını net bir şekilde gösterir. Ahi Evran, Anadolu’da ahilik teşkilatının kurucusu, Hz. Mevlânâ gibi İslam’a hizmet etmiş bir irfan ehliydi. Mevlânâ’nın böyle bir suça bulaştığına dair hiçbir belge yoktur. Keza, Hz. Mevlânâ’nın Moğol ajanlığı yaptığına dair ortaya atılan iftiralar da aynı şekilde tarihî gerçeklerden yoksundur; bu iddialar, onun İslam’a ve insanlığa hizmet eden barışçıl duruşuyla çelişir ve hiçbir yazılı veya sözlü kaynakla desteklenmez. Eğer Hz. Mevlânâ Moğol ajanı olsaydı, Osmanlı’nın ona ve Mevlevî geleneğine böylesine derin bir hürmetle sahip çıkması mümkün olabilir miydi? Örneğin, Yavuz Sultan Selim’in Mevlevîlere büyük hürmet gösterdiği, Konya’daki Mevlânâ Türbesi’ni ziyaret ettiği ve Mevlevi şeyhleriyle yakın ilişkiler kurduğu tarihî kaynaklarda, özellikle Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde yer alır. Menâkıb-ı Ârifîn’de Eflâkî, Mevlânâ’nın Konya’da herkesi kucaklayan bir gönül dostu olduğunu anlatır. Fîhi Mâ Fîh’te dediği gibi: “İnsan, Allah’ın lütfuna mazhar olmalı, kinden uzak durmalı.” Moğol istilası gibi kaotik bir dönemde bile Hz. Mevlânâ, fitneyi söndürmeye çalıştı. Bu iftiraların hiçbirinin, ne yazılı ne de sözlü olarak günümüze ulaşan tarihî bir bilgi, belge, evrak ya da delille desteklenmediği açıktır. Düşünülmelidir ki, 750 yıl önce yaşanmış olaylara dair, aradan geçen yüzyıllar boyunca hiçbir kaynakta yer almayan iddialar, bugün nasıl ortaya atılabilir? Hz. Mevlânâ’ya atfedilen bu suçlamalar, asırlardır onun irfanına hayranlık duyan toplumlarda neden hiç dillendirilmemiştir? Dahası, diyelim ki Hz. Mevlânâ Moğol ajanı olsaydı, Moğolların çıkarına ne yapmış, hangi imkânları sağlamış olabilirdi? Tarihî kayıtlar, böyle bir iddiayı destekleyecek en ufak bir iz taşımaz. Bu tür asılsız suçlamalar, Hz. Mevlânâ’nın Kur’an’a ve Peygamber’e (S.A.V) bağlılığını gölgelemeye çalışan, tarihî gerçeklerden kopuk çabalardır.
    Hz. Mevlânâ’yı Anlamak
    Hz. Mevlânâ’yı anlamak, Kur’an’ı anlamaktır; iftiraları susturmak, hakikati yaşatmaktır. Hz Mevlânâ’yı lekelemeye çalışanlar, onun Kur’an’a, Peygamber’e (S.A.V) ve tevhit inancına olan aşkını göremezler. Tahrif ve Tashih, bu çarpıtmaları belgelerle çürütürken, Mevlânâ’nın bir İslam âlimi olarak Kur’an’ın özünü kalplere taşıdığını hatırlatır. Onun seması zikir, neyi aşktır. Gelin, iftiralara değil, Mevlânâ’nın Kur’an nuru ve Peygamber sevgisiyle yoğrulmuş irfanına kulak verelim.
    "Birisi ağzını eğerek Ahmed adını alayla andı, ağzı çarpıldı öyle kaldı. Pişman olup 'Ey Muhammed, affet! Ey Peygamber, sen, ledün ilminden lütuflara mazharsın. Ben bilgisizlikten seninle alay ettim. Alay edilmeye lâyık ben oldum' dedi. Allah, bir kimsenin perdesini yırtmak isterse onu, temiz kişilere ta'n etmeye meylettirir."
Mesnevî I