Bir Yolculuğun Son Durağında
Ey muhibb,
Bu yazıyla birlikte tasavvuf yolculuğuna dair hazırladığımız serinin son durağına geliyoruz.
İlk yazımızda Atvâr-ı Seb’a ile nefsin mertebelerine baktık. Ardından Fenâ Fillah ve Bekâ Billah ile benliğin erimesini ve Hakk’ın varlığında bekâ bulmayı konuştuk.
Sonra zikrin farklı hâllerine, kalbin zikriyle dilin zikri arasındaki ince ayrımlara; Halvet ve Uzlet ile insanın kendi içine çekilişine baktık.
Ardından Rabıta-ı Kalp ile kalbin yönelişini ve bağlandığı yeri konuştuk. Vahdet-i Vücûd yazımızda ise çokluk içinde Bir’i görmeye dair tasavvufî bakışa gönül penceresinden bakmaya çalıştık.
Ardından Dört Kapı Kırk Makam ile tasavvuf yolunun kapılarına ve makamlarına baktık.
Bütün bu duraklarda aslında aynı yolun farklı yönlerine dokunduk. Nefisten zikre, kalbin yönelişinden vahdet şuuruna kadar uzanan bu yolculuk bizi şimdi daha temel bir sorunun karşısına getiriyor:
Bu yolun esası nedir ve insan bu yolda nasıl yürür?
İşte burada karşımıza dört temel kavram çıkıyor:
Hz. Mevlânâ, Mesnevî’nin Beşinci Defter Dîbâcesi’nde bu yolun üç temel merhalesini çok güzel bir misalle anlatır:
“Şeriat muma benzer, yol gösterir. Ele mumu almakla yol alınmış olmaz. Yola girdin mi, o gidişin tarikattır; hedefe ulaştın mı o da hakikattir.”
Ardından bu yolculuğun özünü daha da açık bir şekilde ifade eder:
“Şeriat bilmektir, tarikat amel etmek, hakikat Allah’a ulaşmaktır.”
Öyleyse gel, bu dört kavrama yalnızca birer terim gibi değil, bir gönül yolculuğunun merhaleleri olarak bakalım.
Dört Kapıdan Kırk Makama
Dört Kapı Kırk Makam’dan söz ettiğimizde, tasavvuf yolunun bir bakıma haritasından söz ediyoruz. Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat dört ana kapıyı; bu kapıların altında yer alan makamlar ise sâlikin yolculuğu boyunca geçmesi gereken çeşitli hâl, edep ve mertebeleri ifade eder.
Buradaki “kırk makam”, yalnızca ezberlenecek kırk ayrı basamak değildir. Her makam, insanın nefsinde, ahlâkında ve gönül dünyasında gerçekleşmesi beklenen bir dönüşüme işaret eder. Yani mesele, makamların isimlerini bilmekten çok, onların işaret ettiği hâle ermektir.
Bu sebeple Dört Kapı Kırk Makam’ı tasavvuf yolunun bir haritası olarak okuyabiliriz. Biz de serimizin önceki yazısında bu kapılara ve makamlara daha yakından bakmıştık.
Şeriat: Yolun Işığı
Şeriat, tasavvuf yolunun dışında veya yalnızca başlangıcında bırakılan bir şey değildir.
O, yolun ışığıdır.
İnsan neyi bileceğini, nasıl yaşayacağını, neyin doğru neyin yanlış olduğunu şeriat ile öğrenir. Fakat Mevlânâ’nın mumu hatırlatan sözü bize başka bir şey daha söyler:
Mumu taşımak, henüz yürümek değildir.
Bilmek gerekir; fakat bilinenle yürümek de gerekir.
İşte bu sebeple tasavvuf yolunda şeriat ile tarikat birbirinden koparılamaz.
İsmail Rusûhî Ankaravî Hazretleri’nin kendi ifadesiyle mesele çok açıktır:
“Şeriatsız tarikat, hak yoldan sapma ve azgınlıktan başka bir şey değildir.”
Bu söz, tasavvuf yolunda yaşanan hâllerin ve makamların hiçbir zaman şeriatın yerine geçemeyeceğini hatırlatır.
Şeriat için
Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçip aktardığı şu sözler, şeriatın yolculuktaki yerini güzelce gösterir:
“Şeriat, muma benzer; yol gösterir.”
Şeriat bize yalnızca ne yapacağımızı söylemez; yolun yönünü de gösterir.
Fakat elinde mum olduğu hâlde yola çıkmayan kişi, yolun sonunda ulaşacağı yere varamaz.
Öyleyse şimdi yürümek gerekir.
Tarikat: Yola Girmek
Tarikat, kelime olarak da yol demektir.
Fakat burada söz konusu olan, yalnızca bir tarikata mensup olmak değildir.
Asıl mesele, insanın bildiğini yaşamaya başlamasıdır.
Hz. Mevlânâ’nın kimya misaliyle söylediği gibi; kimyayı bilmek başka, onu uygulamak başkadır.
Şeriat bize yolu gösterir.
Tarikat ise o yolda yürümektir.
Bu yürüyüşte nefisle mücadele, zikir, edep, sabır, hizmet, mürşid terbiyesi ve gönlün temizlenmesi gibi nice hâl ve amel vardır.
Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçip aktardığı şu sözler de bu yolculuğun mahiyetini hatırlatır:
“Bir mürşid-i kâmilden vasıl ve faslın gayrı mertebeye iz bul…”
Ve yine:
“Bu cümle ile beraber sen daha âli makamlara yüksel, çünkü Allah’ın arzı; yani seyr ü sülûktaki dereceleri gayet geniştir.”
Demek ki yol, bir yerde durup kendisini tamamlanmış saymak değildir.
Her makam, bir sonraki makamın kapısını açar.
İnsan yürüdükçe kendi eksikliğini görür; gördükçe nefsini tanır; tanıdıkça gönlünü temizlemeye başlar.
Marifet: Gönlün Bilmesi
Marifet, yalnızca kitaplardan öğrenilen bir bilgi değildir.
İlim akla ulaşabilir.
Fakat marifet, bilginin gönülde tanınmasıdır.
İnsan bazen bir hakikati yıllarca okuyabilir; fakat onu gerçekten anlaması, yaşadığı bir hâlle gerçekleşebilir.
Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçtiği şu söz, gönül ve müşahede üzerine güzel bir kapı açar:
“Herkes kalbinin nûrânîliği ve cilası nispetinde gaybı müşahede eder. Her kim kalbine fazla cila verirse gaybı da ziyâde görür.”
Buradaki gönül aynası benzetmesi çok manidardır.
Ayna kirliyse görüntü vardır ama berrak değildir.
Kalp de böyledir.
Nefsin perdeleri azaldıkça insan yalnızca daha fazla şey bilmez; bildiğine başka türlü bakmaya başlar.
İşte marifet, bilginin gönülde ışığa dönüşmeye başladığı yerdir.
Bu sebeple tasavvuf yolunda maksat yalnızca bilgi toplamak değil, bilginin insanı değiştirmesidir.
Hakikat: Vuslat ve İdrak
Ve nihayet hakikat…
Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir incelik vardır.
Hakikat, insanın birkaç güzel söz öğrenip “hakikate erdim” demesi değildir.
Hakikat, anlatılması kolay bir bilgi değil; yaşanan ve idrak edilen bir hâldir.
Nisâbü’l-Mevlevî’de hakikat mertebeleri anlatılırken mükâşefe, müşahede, tecellî, hayat, kabz, bast, sekr, sahv, fasl ve vuslat gibi derecelerden söz edilir.
Bunların her biri, yolculuğun farklı bir yüzünü gösterir.
Müşahede için Rusûhî Dede’nin Mesnevî’den seçtiği şu söz nakledilir:
“Herkes kalbinin nûrânîliği ve cilası nispetinde gaybı müşahede eder.”
Tecellî için ise:
“Allah’ın evsâf-ı kadîmesi tecelli edince, vasf-ı hâdisin kilimini yakar.”
Ve yolun vuslat tarafında şu güzel beyit gelir:
“Sel denize vâsıl olunca deniz olur, dâne tarlaya gelince ekin olur.”
Bu söz, insanın kendi varlık vehminden sıyrılıp aslına yönelişini ne güzel anlatır.
Ancak burada Mevlânâ’nın ve tasavvuf ehlinin kullandığı vuslat dilini, Allah Teâlâ’nın bir mekânda bulunması veya yaratılmışla birleşmesi şeklinde anlamamak gerekir.
Nisâbü’l-Mevlevî’nin açıklaması da bu inceliğe özellikle dikkat çeker:
Hak Teâlâ, bir şeye ittisal etmekten ve bir şeyle birleşmekten münezzehtir.
Buradaki vuslat, kulun benlik vehminden geçmesi ve Hakk’ın huzurunda kulluğunun idrakine ermesi anlamında anlaşılmalıdır.
Belki de bu yüzden kitabın sonunda şöyle denir:
“Bir ittisal ki anlatılması kelâma sığmaz…”
Söz burada susar.
Çünkü bazı şeyler anlatılarak değil, yaşanarak anlaşılır.
Bu Bize Ne Söylüyor?
Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat birbirinden kopuk dört ayrı yol değildir.
Bunları bir yolculuğun birbirini tamamlayan yönleri olarak düşündüğümüzde mesele daha anlaşılır hâle gelir:
Şeriat yolu gösterir.
Tarikat o yolda yürütür.
Marifet yürüyen gönle tanımayı öğretir.
Hakikat ise insanı bildiğinin ötesinde bir idrake ulaştırır.
Fakat bütün bunların merkezinde kulluk vardır.
Şeriat olmadan tarikat başıboşluğa dönüşür.
Tarikat olmadan bilgi yalnızca sözde kalabilir.
Marifet olmadan insan bildiğini gönlünde taşıyamayabilir.
Hakikat ise bütün bu yolculuğun sonunda insanın kendisini değil, Hakk’ın kudretini ve kendi kulluğunu daha derinden idrak etmesidir.
Ve belki en önemlisi:
Yolun hiçbir merhalesi insanı şeriatın dışına çıkarmaz.
Çünkü yolun başındaki mum, yolun sonunda söndürülüp atılacak bir eşya değildir.
O, yol boyunca ışık vermeye devam eder.
Bir Yol Biterken
Ey muhibb,
Bu yazıyla birlikte bir seriyi tamamladık.
Fakat tasavvuf yolunda bir yazının sonuna gelmek, yolun sonuna gelmek değildir.
Atvâr-ı Seb’a’da nefsin kapılarını aradık.
Fenâ ve Bekâ’da benlikten geçip Hakk’a yönelmeyi konuştuk.
Zikirde dili ve kalbi hatırladık.
Halvet ve Uzlette kendimizle baş başa kalmayı düşündük.
Rabıta’da kalbin nereye bağlandığını sorduk.
Vahdet-i Vücûd’da çokluğun ardındaki Bir’e bakmaya çalıştık.
Dört Kapı Kırk Makam’da yolun işaretlerini gördük.
Ve şimdi yolun dört kelimesinde durduk:
Şeriat.
Tarikat.
Marifet.
Hakikat.
Belki de bütün bu yolculuğun bize söylediği en sade söz şudur:
Bilmek yetmez.
Yürümek gerekir.
Yürümek yetmez.
Tanımak gerekir.
Tanımak yetmez.
Hakk’a yönelmek gerekir.
Yolun başında elimizde bir mum vardır.
O mum bize yolu gösterir.
Sonra yürümeye başlarız.
Ve yürüdükçe anlarız ki asıl mesele yolun ne kadarını bildiğimiz değil, o yolda ne kadar değiştiğimizdir.
Serimiz burada sona eriyor.
Ama gönül yolculuğu burada bitmiyor.
Belki bundan sonra okuyacağımız her beyitte, her hikâyede, her zikrin mânasında bu yolun başka bir işaretini yeniden göreceğiz.
Çünkü yol bir; yollar, anlatımlar ve hâller değişir.
Ve insan bazen bir kitabın son sayfasını kapattığında değil, okuduğunun kendi kalbinde başladığını fark ettiğinde yolculuğa gerçekten başlar.
Selâm ve muhabbetle
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.