 |
Konya Mevlevî Âsitânesi postnişîni Veled Çelebi (İzbudak) |
Dervişlik denildiğinde zihnimizde çoğu zaman bir dergâh, bir post, semâ eden dervişler ve insanın kendi iç âlemine yönelişi canlanır. Oysa tasavvuf yolculuğu, insanın yalnızca kendi iç dünyasıyla meşgul olduğu bir hayat anlayışına indirgenemez. Tarih boyunca dervişler, yaşadıkları zamanın şartları içinde farklı vazifeler üstlenmiş; ilim, irşat, yardımlaşma ve dayanışma gibi hizmetlerle toplum hayatının da içinde bulunmuşlardır.
Mevlevîlerin savaş yıllarında üstlendikleri hizmetler, bu tarihî gerçekliğin dikkat çekici örnekleri arasındadır. Bu hadiseler, dergâh hayatıyla toplum hayatı arasında her zaman aşılmaz bir sınır bulunmadığını; şartlar değiştiğinde hizmetin biçiminin de değişebildiğini gösterir.
Mevlevîhâneler ve toplumsal dayanışma
Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yılları, Osmanlı coğrafyasında büyük acıların, göçlerin ve kayıpların yaşandığı bir dönemdi. Savaşın getirdiği güçlükler yalnızca cephedeki askerleri değil, geride kalan aileleri ve yardıma muhtaç hâle gelen insanları da etkiliyordu.
Bu dönemde bazı Mevlevîhâneler sosyal yardımlaşma faaliyetlerinde bulundu. Yenikapı Mevlevîhânesi’nde hastane kuruldu; Galata Mevlevîhânesi’nde yardım toplandı. Kıbrıs ve Girit gibi adalardaki bazı Mevlevîhâneler ise zor durumda kalan insanlar için sığınak ve Anadolu’ya geçiş noktası vazifesi gördü.
Böylece Mevlevîhâneler, kendi gelenekleri içindeki ilim, sohbet ve irşat faaliyetlerinin yanı sıra dönemin ihtiyaçları karşısında da çeşitli hizmetler üstlendiler. İrfan, yalnızca kitaplarda okunan veya sohbetlerde dile getirilen bir bilgi olarak kalmadı; kimi zaman ihtiyaç sahibine uzanan bir el, kimi zaman da yardıma muhtaç insanlara açılan bir kapı hâlinde hayatın içinde karşılık buldu.
Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı
I. Dünya Savaşı sırasında Mevlevîlik tarihinin önemli hadiselerinden biri yaşandı. Gönüllü Mevlevî dervişlerinden oluşturulan Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı’nın kumandanlığını, dönemin Konya Mevlevî Âsitânesi postnişîni Veled Çelebi İzbudak üstlendi.
Hükümetin emriyle oluşturulan gönüllü birlik, 1915 yılında Şam’a gitti. Veled Çelebi’nin kumandasındaki alay, Kanal Harekâtı için hazırlık yapan Cemal Paşa’nın emrindeki IV. Ordu’ya katılmak üzere bölgeye sevk edilmişti.
Bu hadise, Mevlevî tarihinin alışılmış dergâh hayatının dışında kalan dikkat çekici sayfalarından biridir. Dergâhlarda Mesnevî okuyan, sohbet meclislerinde bulunan ve kendi gelenekleri içinde yetişen gönüllü dervişler, bu defa yaşadıkları dönemin şartları içinde bir vazife üstlenmişlerdi.
Elbette bu örnekten hareketle her dervişin aynı yolu izlediğini veya tasavvufun askerî faaliyetlerle tanımlanabileceğini söyleyemeyiz. Ancak Mevlevîlerin savaş yıllarındaki faaliyetleri, dervişlik hayatının toplumdan bütünüyle kopuk olmadığını gösteren tarihî örnekler arasında yer alır.
Dervişlik ve sorumluluk
Tasavvuf yolunda insanın kendi nefsini tanıması, gönlünü arındırması ve hakikati araması önemli bir yer tutar. Fakat insanın iç dünyasında yürüttüğü bu yolculuk, yaşadığı hayatın gerçeklerinden bütünüyle uzaklaşması anlamına gelmez.
Tarih boyunca hizmetin biçimi değişmiştir. Kimi zaman ilim öğretmek, kimi zaman ihtiyaç sahibine yardım etmek, kimi zaman hastaya el uzatmak, kimi zaman da toplumun güçlüklerle karşılaştığı bir dönemde sorumluluk üstlenmek bu hizmetin farklı görünümleri olmuştur.
Mevlevîhânelerin savaş yıllarındaki yardım faaliyetleriyle Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı’nın kuruluşu, birbirinden farklı iki örnektir. Birinde dayanışma ve yardım, diğerinde ise dönemin şartları içinde üstlenilmiş askerî bir vazife vardır. Bunları birbirine karıştırmadan değerlendirmek, tarihin bize aktardığı tecrübeyi daha doğru anlamamıza yardımcı olur.
Dervişliği yalnızca bir kıyafetle, bir mekânla veya dışarıdan görülen bir hâlle tanımlamak da yeterli değildir. Tasavvuf ehlinin tarih içindeki hayatına bakarken onların yaşadıkları toplumla kurdukları ilişkiyi ve üstlendikleri vazifeleri de göz önünde bulundurmak gerekir.
Geçmişten kalan bir hatırlayış
Veled Çelebi İzbudak’ın kumandanlığında oluşturulan Mücâhidîn-i Mevleviyye Alayı ve savaş yıllarında çeşitli hizmetler üstlenen Mevlevîhâneler, Mevlevîlik tarihinin önemli sayfaları arasında yer alır.
Bu hadiseler, tasavvuf tarihinin yalnızca dergâhların, şeyhlerin ve eserlerin tarihinden ibaret olmadığını da hatırlatır. Bu tarih aynı zamanda insanların yaşadıkları toplumla kurdukları ilişkinin, karşılaştıkları güçlüklerin ve farklı zamanlarda üstlendikleri sorumlulukların da tarihidir.
Geçmişi anlamak, yaşanan olayları yalnızca yüceltmek veya yargılamak değil; onları kendi zamanlarının şartları içinde kavramaya çalışmaktır. Mevlevîlerin savaş yıllarındaki hizmetlerini hatırlamak da bu çabanın bir parçasıdır.
Çünkü irfan geleneğinin tarihine bakmak, yalnızca geçmişte neler yaşandığını öğrenmek değil, o geleneğin insan ve toplum hayatında nasıl karşılık bulduğunu da anlamaya çalışmaktır.