 |
| Mevlânâ'nın Dilinde İman ve İbadet - Mevlânâ ve Tasavvuf Temalı Görsel |
Hz. Mevlânâ’nın İslâm’ın temel esaslarını ve ibadetlerini Mesnevî’de nasıl ele aldığını göstermek amacıyla bu bölümü hazırladım.
Mevlevîliğin ve Hz. Mevlânâ’nın düşüncesinin zaman zaman yalnızca semâ, ney ve bunların etrafında şekillenen birtakım kültürel unsurlardan ibaretmiş gibi değerlendirildiği görülmektedir. Oysa Hz. Mevlânâ’nın eserlerine bakıldığında, onun düşüncesinin İslâm’ın temel esaslarından ayrı düşünülemeyeceği açıkça görülür.
Bu sebeple burada maksadım, İslâm’ın şartlarını fıkhî yönleriyle açıklamak değildir. Bu konuda zaten çok daha kapsamlı ve yetkin kaynaklar bulunmaktadır. Asıl maksadım, Hz. Mevlânâ’nın Kelime-i Şehâdet, namaz, oruç, zekât ve hac hakkındaki sözlerinden bazılarını Mesnevî’den bir araya getirerek onun bu ibadetlere nasıl baktığını ve onlara hangi mânevî anlamları yüklediğini göstermektir.
Aktaracağım beyitler, Mesnevî’de bu konular hakkında söylenenlerin tamamı değildir. Her bir başlık altında daha pek çok beyit ve açıklama bulunmaktadır. Buradaki seçkiyi, konunun ana çerçevesini ortaya koyması bakımından yeterli gördüm.
Böylece Hz. Mevlânâ’nın düşüncesinin, İslâm’ın temel esaslarından ayrı veya onlardan bağımsız bir anlayış olarak değerlendirilemeyeceğini, kendi sözleriyle görme imkânı bulabiliriz.
KELİME-İ ŞEHÂDET
“Eşhedü en lâ ilahe illâllah ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve Resûlüh.”
Mânâsı: Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın kulu ve Resûlü olduğuna şehâdet ederim.
Bir insanın İslâm dairesine girmesi için bu şehâdeti dile getirmesi gerekir. Ancak şehâdetin yalnızca dil ile söylenmesi yeterli değildir; kalp ile de tasdik edilmesi gerekir. Zira şehâdet, insanın söylediği söz ile kalbindeki tasdikin birbirini doğrulamasını gerektirir.
Kur’ân-ı Kerîm’de insanın yaratılışına ve Rabbine verdiği ilk söze işaret eden “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” hitabı ve ruhların buna “Evet, Rabbimizsin; buna şahitlik ederiz.” şeklindeki cevabı zikredilir. Bu ilk şehâdet, insanın Rabbine karşı verdiği sözün başlangıcını hatırlatır.
Dünya hayatı da bir bakıma bu şehâdetin yaşanarak ortaya konulduğu yerdir. İnsan burada söylediği sözün gereğini yerine getirip getirmediğini ortaya koyar; nihayetinde ise Mahkeme-i Kübrâ’da bunun neticesi belli olacaktır.
Hz. Mevlânâ, şehâdeti yalnızca dilde söylenen bir söz olarak bırakmaz; insanın bütün varlığıyla bu sözün mânâsına şahitlik etmesini ister. Mesnevî’de şöyle buyurur:
“Kadının dehlizinde neden sükût ediyoruz, biz buraya şehâdet için gelmedik mi?”
“Ey şahitliğe gelen ve şahitlik için dehlizde bekleyen ne vakte kadar orada mahpus kalacaksın? Erkenden şehâdetini et de kurtul.”
“O şehâdeti ifâ edesin ve inat ve istikbar (kibir, gurur) etmeyesin diye seni buraya çağırmışlardır.”
“Ey şâhid, sen o şehâdeti ifâ etmeyince bu dehliz hapsinden nasıl kurtulursun?”
“Bu vazife bir zamanlık iştir. Onu ifâ et de koş ve kurtul. Kısa bir işi kendi hakkında uzatma.”
“Bu namaz, oruç, hac ve cihâd bir kimsenin itikadının şahitleridir.”
“Ey oğul! Tâ ki senin bütün cismin ve ayrı ayrı her bir uzvun, menfaat ve mazarratta eşhedü demiş olsun.”
“Bir kölenin efendisi arkasında gitmesi, onun ‘ben köleyim, bu efendimdir’ demesinin şahididir.”
Burada dikkat çeken husus, Hz. Mevlânâ’nın namazı, orucu ve haccı şehâdetin dışında ayrı birer unsur olarak değil, insanın itikadına şahitlik eden ameller olarak zikretmesidir. Böylece Kelime-i Şehâdet’in insanın bütün hayatına ve davranışlarına yansıması gerektiğine işaret eder.
Tevhidin “lâ” ve “illâ” yönünü ise Mesnevî’de daha derin bir mânâ ile ele alır:
“Sen lâ’yı ve illallah’ı sıdk u ihlâs ile okumayınca bu tevhid yolunu bulamazsın. Sen la oldun, böyle olunca illâ yanında makam ittihaz et. Bu şaşılacak şeydir ki hem esir, hem emirsin.”
“Aşkın kıskançlığı her zümrüdü pırasa gibi gösterir. Lâ nef’inin manası budur.”
“Aşkın lâ kılıcını Hakk’ın gayrisini katl için vurdu. O halde bak ki lâ’dan sonra ne kaldı?”
“Âşık lâ ilâhe illallah deyince her şey gider, ancak illâ bakî kalır. Ey şeriki ve şirketi yakan ve mahveden aşk, sen şad ol. Eğer isimden ve harften geçmek istersen, kendini kendiliğinden tamamıyla temizle.”
Böylece Hz. Mevlânâ’nın şehâdet anlayışında, dilde söylenen söz ile kalpteki tasdikin ve insanın yaşayışı arasında bir bütünlük bulunduğu görülmektedir. Şehâdet yalnızca söylenip geçilecek bir söz değil; insanın bütün varlığıyla mânâsına yönelmesi gereken bir hakikattir.
TAHARET: ZÂHİRÎ VE BÂTINÎ TEMİZLİK
Namaz, Peygamber Efendimiz’in mi‘raçtan Müslümanlara getirdiği bir ibadettir. Rivayet edilir ki namaz, bugün olduğundan çok daha fazla iken Efendimiz’in ümmetine merhameti sebebiyle Hak Teâlâ’dan niyaz etmesiyle bugünkü hâliyle ifâ edilmektedir.
Namaza başlamak için taharet gerekir. Taharetin ise iki yönü vardır. Birisi zâhire yönelik olan temizlik, diğeri ise bâtınî temizliktir. Bâtınî temizlik; tövbe ve zikirle kalpten mâsivânın çıkarılması, insanın iç dünyasının da temizlenmesidir.
Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’de zâhirî temizliğe dair verdiği örneklerden biri şöyledir:
“Birisi, kasık kıllı namaza noksanlık verir mi? diye bir vaizden gizlice sordu.”
“Vaiz dedi ki: Kasık kılı uzayınca ondan namazda kerahet hâsıl olur.”
“Ya kireçle, yahut usturayla onu tıraş et ki namazın tamam, güzel ve hoş olsun.”
“Soran kimse, namazı mekruh kılacak uzunluk ne kadardır? diye sual etti.”
“Vaiz, ey soran kimse, uzunluk arpa boyunu bulursa tıraş etmek farz olur, cevabını verdi.”
Zâhirî taharetin yanında bâtınî temizliğin de önemine dikkat çekmek gerekir. Abdest, yalnızca bedenin temizlenmesi olarak değil, insanın Allah’ın huzurunda ibadete hazırlanması olarak da anlaşılmalıdır.
Peygamber Efendimiz’in abdest sırasında çeşitli duaların okunmasını tavsiye ettiği rivayet edilir. Abdeste kalkılırken Allah’ın rızası için hadesi gidermek ve namaza hazır olmak üzere niyet edilir. Eller, ağız, burun, yüz, kollar, baş, kulaklar, boyun ve ayaklar yıkanırken veya mesh edilirken Allah’tan yardım, rahmet, mağfiret ve âhiret selâmeti istenir.
Bütün bunların maksadı, insanın zâhirini temizlediği gibi gönlünü de Allah’ın zikri ve duasıyla temizlemeye yönelmesidir.
Hz. Mevlânâ’nın şu beyitleri ise zâhirî ve bâtınî temizlik arasındaki farkı açıkça ortaya koyar:
“Taharetlendiğin vakit virdin ‘Ya rabbi, beni benden temizle’ olmalıdır.”
“Allah’ım, beni tevbe edenlerden ve temizlenenlerden eyle” diyerek dua edilir. Hz. Mevlânâ şöyle devam ediyor:
“İlâhi, benim elim buraya yetişti ve yıkadı. Lâkin canımı yıkamak ve temizlemek hususunda elim âcizdir.”
“Benim gibi bir leîmin haddi bu kadardır, ben onu yaptım. Öbür haddi, yani manevî pisliklerimi sen temizle.”
“İlâhî! Ben derimi hadesten yıkadım, sen de bu dostu havadis levsinden yıka ve temizle.”
“Namazda ansızın abdestin bozulacak olursa, müfti sana, ‘Koş, abdestini tazele’ der.”
“Gidip abdest almazsan, kuru yere yani faydasız yatıp kalkmış olursun. Ey sapık kimse, namazın gitti, bari otur.”
“Yüzü yıkanmayan yani abdest alıp namaz kılmayan cennete girip huri yüzü görmez. Hz. Peygamber, ‘abdestsiz namaz olmaz’ buyurmuştur.”
“Kulluk etmeyen ve yüzünü yıkamayıp da yalnız lokmayı arayan, cehennemin lokması olur.”
“Zahirî necaset su ile gider; fakat bâtınî necaset su ile gitmez, belki artar.”
“Bâtınî necaset ortaya çıkınca onun, gözyaşından başka bir şeyle yıkanması ve temizlenmesi mümkün değildir.”
“Cenâb-ı Hak kâfir için neces demiştir. Lâkin o necaset onun dışında değildir.”
“Malûmun olsun ki kâfirin dışı mülevves değildir. Ondaki necaset, dininin ve ahlâkının kirli olmasıdır.”
“Bu zâhirî necasetin kokusu yirmi adımlık yerden gelir. O bâtınî necasetin kokusu ise Rey ile Şam arası kadar mesafeden duyulur.”
Burada Hz. Mevlânâ’nın dikkat çektiği husus açıktır: Zâhirî temizlik nasıl ibadetin hazırlıklarından biriyse, bâtınî temizlik de insanın gönül dünyasında gerçekleştirmesi gereken bir hazırlıktır. Bedenin temizliği suyla, gönlün kirleri ise tövbe, gözyaşı, zikir ve mânevî terbiye ile temizlenir.
MESNEVÎ’DE NAMAZ
Hz. Mevlânâ Mesnevî’de namazı kurban kesmeye benzetir. Kurban esnasında hayvan kesilmesi gibi namaza durulduğunda da nefsin hevâ ve heveslerinin kesilmesi gerektiğini söyler:
“Ey imam, tekbirin manası ‘İlâhî biz senin huzurunda kurban olduk’ demektir.”
“Kurban kestiğin vakit ‘Allahu ekber’ dersin. Öldürmeye layık olan nefsin kurban edilmesi sırasında da öyle diyorsun.”
“Namaz kılanın cismi bismillah demekle namazda yarı boğazlanmış, sonra da şehvetlerden, hırslardan arzusu kesilerek ölmüş ve kurtulmuş olur.”
Hz. Mevlânâ, iftitah tekbirinden sonra namazın erkânını tarif ederken aynı zamanda bu erkânın mânevî mânâlarına da dikkat çeker:
“Namazdaki bir cemaatin kıyamı kıyamette halkın huzur-ı ilâhîde saflar teşkil etmesi ve her birinin hesap ve münâcata gelmesi gibidir.”
“Namaz kılan bir cemaat huzur-ı ilâhîde gözyaşı dökerek durur. Bu duruş kıyamette kabirlerinden doğruca kalkan insanların huzur-ı ilâhîde saf bağlamalarını andırır. Allah sana soracak ki sana verdiğim mühlet içinde ne yaptın ve şimdi ne getirdin?”
“Ömrünü ne ile tükettin, gıdadan hâsıl olan kuvveti ne işte fâni kıldın?”
“Böylece dertli haber ve suallerin yüz binlercesi o hazretten vârid olacaktır.”
“Kıyam esnasında böyle hitaplar işiten, utandığından iki kat olup rükûa varır.”
“Utandığından duracak hâli kalmaz. Şerm ü hayâ ile eğilip, sübhâne rabbilye’l-azîm diye tesbih okur.”
“Rükûdan başını kaldırır, Hakk’ın suallerine cevap ver diye Allah’tan ferman gelir.”
“İşi ham ve ameli nâtamam olan o musalli, rükûdan başını kaldırır; fakat utancından tekrar yüzü üstüne kapaklanır.”
“Secdeden başını kaldırır da yapmış olduklarından haber ver diye tekrar ferman gelir.”
“O musalli ikinci defa başını kaldırırsa da utandığından yine yılan gibi yüzü üstüne düşer.”
“Cenâb-ı Hak ona tekrar buyurur ki, başını kaldır ve izah et ki yaptıklarını senden birer birer ve inceden inceye soracağım.”
“Hakk’ın heybetli hitabı musallinin ruhuna tesir eylediğinden, ayakta duracak kuvveti kalmaz.”
“O ağır yükün ağırlığıyla sıkletiyle ka’deye oturur. Hazreti Hak ona ‘ahvâlini beyan için söz söyle’ buyurur.”
“Musallî selâm verirken sağ tarafına, enbiyâ ve büyük zatların olduğu tarafa yüzünü çevirir.”
“Ey manevî sultanlar, şefaat edin ki bu leimin ayağı da kelimi de çamura batmış kalmıştır der.”
“Nebîler derler ki çare günü gitti. Çare orada yani dünyada idi. Şimdi o çare aleti kayboldu.”
“Yüzünü sol tarafa ve hısımı, akrabası yönüne çevirir. Onlar derler ki sus!”
“Efendi, cevabını Allah’a söyle. Biz kim oluyoruz? Bizden elini çek ve ümidini kes.”
“O zavallı adam herkesten ümidini kesince iki elini birden duaya kaldırır.”
“İlâhî, herkesten ümidimi kesildi. Evvel de sensin, âhir de sensin.”
“Namazda bu hoş işaretleri gör ki onların kıyamette vukua geleceğine yakîn peyda edesin.”
Bu beyitlerde namazın her bir rüknünün insanın âhiretteki hâline dair bir hatırlatma olarak ele alındığını görüyoruz. Kıyam, rükû, secde ve ka‘de yalnızca bedensel hareketler değildir; insanın Allah’ın huzurundaki hâlini, hesabı ve kendi amelleriyle yüzleşmesini hatırlatan işaretlerdir.
Hz. Mevlânâ daha sonra namazda tâdîl-i erkâna uymanın ve namazın mânâsını anlamanın gerekliliğine de dikkat çeker:
“Namaz yumurtasından piliç çıkar. Ta’zimsiz ve tertipsiz kuş gibi başını koyup kaldırma.”
Yani namazı yalnızca yatıp kalkmaktan ibaret görmemek, onun mânâsına da vâkıf olmaya çalışmak gerekir.
Hz. Mevlânâ şöyle devam eder:
“Ey gönül, kinden ve kerahetten temizlen, ondan sonra El-hamdü oku ve tembellik etme, çevik ol.”
“Dilde el-Hamdü olduğu halde kalpte ikrah bulunması, lisanın mekri ve hilesidir. Sonra Cenâb-ı Hak, ben zâhire değil, bâtına bakarım buyurmuştur.”
“Namaza gel, Hakk’a tazarrû et diye her gün beş vakit ezan okunur.”
“Müezzinin ‘hayye ale’l-felâh’ diye daveti, o yakarış ve niyaz içindir.”
“Bunun için bir mü’min korkusundan namazda ‘ihdine’s-sırâtâ’l-müstakim’ der.”
“Hazreti Peygamber ‘rükû ve sücûd, Hak kapısında vücud halkasını vurmaktır’ buyurmuştur.”
“Her kim o kapının halkasını vurursa, onun için bir devlet ve saadet baş gösterir.”
“Bir kimse namaz kılınca onun sücûdu âhiret âleminde bir cennet olur.”
“Ey delikanlı, o yüksek yolda ilerlemek ümidiyle mihrap önündeki mum gibi kıyam ederek daima namaz kıl.”
Bütün bu beyitler birlikte düşünüldüğünde, Hz. Mevlânâ’nın namazı hem zâhirî hükümleriyle yerine getirilmesi gereken bir ibadet hem de insanı kendi iç dünyasıyla yüzleştiren mânevî bir terbiye olarak ele aldığı görülmektedir.
ORUÇ
Oruç, farz bir ibadettir. Şeriatta oruç, fecrin zuhurundan güneşin batmasına kadar yememek, içmemek ve cinsel ilişkide bulunmamaktır.
Oruç, Hak katında özel bir yere sahiptir. Bununla ilgili Peygamber Efendimiz’den şöyle bir hadis-i şerif rivayet edilmiştir:
“Adamın biri Resulullah Efendimize gelerek şöyle demiştir: ‘Yâ Resûlallah! Bana bir iş buyur ki, onu senden duymuş ve senin isteğinle yapmış olayım.’ Resûlullah Efendimiz (s.a.v) bunun üzerine şöyle buyurdular: ‘Oruç tut. Çünkü orucun misli yoktur.’”
Kur’ân-ı Kerîm’de ise Hak Teâlâ şöyle buyurur:
“Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, sizin üzerinize de Allah’tan korkmanız için sayılı günler olarak oruç farz kılındı.” (Bakara, 183-184)
Gönül ehli olanlar orucu üç mertebede ele alırlar: avâmın orucu, havâssın orucu ve ehassü’l-havâssın orucu.
Avâmın orucu; yememek, içmemek ve cinsel ilişkide bulunmamaktır.
Havâssın orucu; gözünü, kulağını ve bütün azalarını haram olan şeylerden çekmektir.
Ehassü’l-havâss olan kimselerin orucu ise tamamen elini eteğini mâsivâdan çekmek, gönlü Allah’tan gayri şeylerden uzaklaştırmaktır.
Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’de oruç hakkında söylediği beyitlerde ise ibadetin yalnızca bedensel bir mahrumiyet olmadığı, insanı mânevî bir gıdaya hazırlayan bir terbiye olduğu görülür:
“Orucun açlığına sabret ve onu tutmakta ısrar ederek Allah’ın vereceği manevî rızka daima muntazır ol.”
“Hakk’ın o mânevi ekmeği ve sofrası oruç tutanlara mahsustur. Yoksa at sineği için yemekle sacayağı aynıdır.”
“Eğer ekmek orucunu bozdu ise, bir çıkıkçının (Mürşid-i kâmil) eline eteğine sarıl da yüksel.”
“Bu namaz, oruç hac ve cihâd, itikadı ispat için şâhid göstermektir.”
“Oruç hâl diliyle der ki helâlden ittikâ eden kimsenin harama ittisali ve bulaşması olamaz.”
“Ramazanda kedi de oruç tutar yahut fare ve kuş gibi hayvanları avlamak için kendini uyumuş gösterir.”
“Senin nefsin tatlı şeylerin ve üzüm yahut hurma suyunun sarhoşu oldukça ruhunu gayb salkımını göremeyeceğini bil.”
“Mideni bu saman ve arpa isteğinden vaz geçir de fesleğen ve gül yemeğe başla.”
“Saman ve arpa yiyen kurban olur, Allah’ın nûru ile gıdalanan da aynı Kur’an olur.”
“Öküze ve eşeğe şekerin ne faydası olur. Her canın ayrı bir gıdası vardır. Eğer o gıda o mahlûka tâbi değil de arızî ise ona nasihat vermek, onu terbiye etmek olur.”
“İnsanın asıl gıdası nûr-i ilâhîdir. Bundan dolayı hayvan gıdası ona lâyık değildir.”
“Lâkin gönül burada bir illete müptelâ ve tabiat âleminde yaşamaya mecbur olduğu için gece gündüz bu su ve çamur mahsulünden yemektedir.”
“Bir iki gün bu dünyadaki içmeyi bırakacak olursan, ağzını ebediyyet şarabına daldırırsın.”
“Bu yiyintileri azar azar terk et. Zira bunlar hür bir insanın değil, eşeğin gıdasıdır.”
“Onları terk et ki asıl olan gıdaya kabiliyet peyda edebilesin ve nûrânî lokmalar yiyesin.”
“O nûr taamından bir kerecik yiyecek olursan tandırda pişmiş ekmeğin üstüne toprak dökersin.”
Hz. Mevlânâ’nın burada dikkat çektiği husus, orucun insanın yalnızca midesine değil, bütün nefsine yönelik bir terbiye oluşudur. Bedenî açlık, insanın başka bir gıdayı aramasına vesile olur. Bu bakımdan oruç, insanı mâsivâdan uzaklaştırıp mânevî bir beslenmeye hazırlayan bir ibadet olarak karşımıza çıkar.
Hz. Mevlânâ’nın Ramazan ve oruç hakkında daha pek çok beyti bulunmaktadır. Burada aktarılanlar, onun oruca yüklediği mânevî mânâyı göstermek bakımından bir seçki niteliğindedir.
ZEKÂT
Zekât mâlî bir ibadettir. Dinimizin ölçülerine göre zengin kabul edilen kimselerin yerine getirmesi gerekir. Bu konuda fıkıh kitaplarında yeterince bilgi bulunmaktadır.
Bu sebeple burada zekâtın fıkhî hükümlerine ayrıntılı olarak girmek yerine, Hz. Mevlânâ’nın bu ibadete nasıl baktığına bakalım.
Hz. Pir şöyle buyuruyor:
“O verdiğin zekât, senin kesen için bekçidir, muhafızdır. O kıldığın namaz da zekâtının çobanıdır.”
“Altının çoğalıp taşması zekâtta, kötülüklerden ve günahlardan arınmak da namazdadır.”
“Senin elinde ihsan ve zekât zuhura gelince o el, öbür tarafta yani âhirette bir ağaç ve nebat olur.”
“Mal verilmekle telef olur yani elden çıkarsa, verenin kalbinde ona mukabil yüz türlü mânevî hayat husule gelir.”
“Bir güle mukabil bir gül bahçesi satın almak derecesinde bir alışverişi kim bulur?”
“Cenâb-ı Hak, bir tanenin karşılığı olmak üzere yüzlerce ağaçlık, bir habbenin bedeli olarak yüzlerce maden ihsan eder.”
“Allah aşkına olsun çarçabuk sat ve satın al. Bir damla ver, inci dolu bir deniz elde et.”
“Mal ve altın senin ruhuna yoldaş olamaz. Altını ver ve görmek için sürme al.”
“Senin altının ve ipeğin fakir sayesindedir. Ey sureten zengin ve hakikatte fakir olan kimse, manevî zengin bulunan fakire zekât ver. Fakir ve muhtaç olanların sesini dinle ve ihtiyaçlarını anla ki hilekâr olan şeytan ve nefsin sesi kulağına girmesin.”
“Ağzını kapa ve altın dolu avucunu aç. Ceset hasisliğini bırak ve cömertliği iltizam et.”
“Bu cömertlik cennet servisinin bir dalıdır. O dalı avucundan bırakmış olanın vay hâline!”
“Allah rızası için ekmek verirsen, sana da ekmek verilir. Allah rızası için can verirse, sana da can verilir. Bu çınarın yaprakları kışın dökülürse, Allah ona yapraksızlık nimetini ihsan eder. Eğer cömertlikten elinde mal kalmayacak olursa, Allah’ın fazl u keremi seni nasıl ayakaltında süründürür.”
Buradaki son ifadede çınar ağacının kışın yapraklarını dökmesi, onun yok olması anlamına gelmediği gibi, Allah rızası için verilen malın da insanı gerçek anlamda yoksullaştırmayacağı anlatılmaktadır.
Hz. Mevlânâ’nın zekât hakkındaki bu beyitlerinde dikkat çeken nokta, zekâtın yalnızca maldan belirli bir miktarın çıkarılması olarak değil, insanın mal ile kurduğu ilişkinin de terbiye edilmesi olarak ele alınmasıdır.
HAC
Hac ibadeti de mâlî yönü bulunan bir ibadettir. Dinimizce zengin kabul edilen kimselerin, gerekli şartları taşımaları hâlinde yerine getirmeleri gerekir. Bunun yanı sıra fıkhen belirlenmiş çeşitli şart ve hasletler de bulunmaktadır.
Bu konuda da fıkıh kitaplarında yeterince bilgi bulunduğu için burada ayrıntıya girmeyeceğim. Çünkü maksadımız hac ibadetinin fıkhî hükümlerini anlatmak değil, Hz. Mevlânâ’nın hac hakkında Mesnevî’de neler söylediğini ortaya koymaktır.
Hz. Mevlânâ şöyle buyuruyor:
“Hac adamı isen yani hacca gitmek istiyorsan evvelâ hacı bir yoldaş ara. O yoldaş ister Türk, ister Hintli ister Arap olsun. O yoldaşın rengine ve nakşına yani suret-i zahiresine bakma, azmine ve kastına bak ki niyet hâlis olsun.”
“İstek çölünde ihram giy. İslâm Kâbesi’nin yolunu tut. İnkâr harmanında ateş yak. Sonra âşık gibi lebbeyk de. Bineğini tevfik bineği yap. Sonra tahkik Kâ’besini tavaf et. Allah’ın Harîm’i görülünce, şahın huzurunda nefsini kurban et.”
“Hacca gidenler o uzak yolda mest olmuş âşıklar gibi mallarını ve tenlerini sarf ve feda ederler.”
“İlâhî nûrla nurlanan kimse, dostun sarayını dolu görür.”
“Hacılar, bize seslenen olmadığı hâlde niçin lebbeyk diyoruz, derler mi?”
“Belki hacca gidip orada lebbeyk diyebilmek muvaffakiyeti, her lahza Rabb-i ehadın bir nidasıdır.”
“Bu evin kapısında küstahlık nedendir? Evde kim olduğunu yani, orasının Allah’ın beyti bulunduğunu bilmiş olsalardı!..”
“O Mescidü’l-Harâm’ın fazileti taşından, toprağından değildir. Lâkin onu bina etmiş olan Hazreti İbrahim’de hırs ve cenk olmamasındandır. Ahmaklar mescidde ta’zim ettikleri halde, ehl-i dil bir ârifin gönlünü kırmaya çalışırlar.”
Bu beyitlerde de görüldüğü üzere Hz. Mevlânâ, haccın zâhirî yolculuğunun yanında insanın iç dünyasında gerçekleştirmesi gereken yolculuğa da dikkat çeker. Hac yolunda insanın suretlere değil niyetlere bakmasını, Allah’ın evine yönelirken kendi nefsini de hesaba çekmesini ve yolculuğun yalnızca mekân değiştirmekten ibaret olmadığını hatırlatır.
Özellikle “ehl-i dil bir ârifin gönlünü kırmaya çalışırlar” ifadesi, Hz. Mevlânâ’nın ibadetlerin zâhirî yönleri ile insanın gönül dünyası arasındaki ilişkiye verdiği önemi göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
SONUÇ
Mesnevî’de Kelime-i Şehâdet, namaz, oruç, zekât ve hac hakkında daha pek çok beyit bulunmaktadır. Burada aktardıklarımız, Hz. Mevlânâ’nın bu ibadetlere yaklaşımını gösterecek örneklerden yalnızca bir kısmıdır.
Bu seçkinin amacı, İslâm’ın beş şartını yeniden anlatmak değil; Hz. Mevlânâ’nın bu temel esasları nasıl ele aldığını, onların zâhirî hükümlerinin yanında hangi mânevî mânâlara dikkat çektiğini kendi sözleriyle göstermektir.
Mesnevî’ye bakıldığında Hz. Mevlânâ’nın ibadetleri yalnızca şekilden ibaret görmediği açıktır. Fakat onların bâtınî mânâlarını anlatırken zâhirî yönlerini de yok saymaz. Namazdan söz ederken kıyamı, rükûu ve secdeyi; oruçtan söz ederken açlığı; hacdan söz ederken Kâbe’yi ve yolculuğu; zekâttan söz ederken malı ve vermeyi; şehâdetten söz ederken ise dili, kalbi ve bütün varlığı birlikte ele alır.
Onun yaptığı, ibadetlerin zâhirini terk etmek değil; zâhirde gerçekleştirilen ibadetin insanın bâtınında da bir karşılığı olması gerektiğini hatırlatmaktır.
Bu bakımdan Hz. Mevlânâ’nın düşüncesini semâ ve ney ile sınırlı bir çerçevede değerlendirmek, onun eserlerinde ortaya koyduğu geniş İslâmî ve mânevî dünyayı eksik bırakacaktır.
Mesnevî’nin sayfalarında ibadet, insanın Hakk’a yönelişinin hem görünen hem de görünmeyen taraflarıyla ele alınır. Kelime-i Şehâdet insanın sözünü ve itikadını; namaz kulluğunu ve huzurda duruşunu; oruç nefsine karşı mücadelesini; zekât mal ile olan ilişkisini; hac ise hem bedenî hem de mânevî yolculuğunu hatırlatır.
Burada aktarabildiğimiz beyitler, bu büyük hazinenin yalnızca küçük bir bölümüdür. Daha fazlasını görmek isteyenler için Mesnevî’nin ilgili bölümlerine ve şerhlere müracaat etmek mümkündür.
Hz. Mevlânâ’nın kendi eserlerinden yapılan bu kısa seçkinin, onun düşüncesini daha doğru anlamak ve Mesnevî’ye farklı bir gözle bakmak isteyenlere faydalı olması dileğiyle.
Okuduğunuz için teşekkür ederim.
