Mevlevîlik denildiğinde akla yalnızca semâ ve Mevlevî âyini gelmez. Bu büyük irfan geleneğinin yüzyıllar boyunca yaşattığı pek çok âdet, erkân ve dua geleneği de vardır. Bunlardan biri, Mevlevî âyinlerinin ve bazı dinî merasimlerin sonunda okunan Duâgû Duası, diğer adıyla Post Duası ve bununla bağlantılı olarak şekillenen Mevlevî gülbanklarıdır. Bugün özellikle Şeb-i Arûs münasebetiyle gerçekleştirilen merasimlerde, âyin-i şerîfin ardından okunan bu dualar, Mevlevî geleneğinin geçmişten günümüze taşıdığı önemli unsurlardan biri olarak karşımıza çıkar.
Duâgû ne demektir?
“Duâgû”, kelime anlamıyla dua eden, duacı demektir. Osmanlı döneminde saray, merkez ve esnaf teşkilâtlarında dua ile ilgili görevleri yerine getirenler için kullanılan bu tabir, tekke ve zâviyelerde zikrin veya âyinlerin sonunda dua eden kişiler için de kullanılmıştır. Mevlevîlikte ise duâgû dedelerinin dedegân arasında önemli bir yeri bulunur ve Mevlevî gülbankı onların görevleri arasında yer alır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mevlevî âyinlerinin sonunda Kur’ân-ı Kerîm tilavetinin ardından yapılan dua da bu geleneğin önemli bir parçasıdır. Duâgû dede tarafından okunan bu niyazlarda Allah’a hamd ve senâ edilir; Hz. Peygamber’e, Ehl-i Beyt’e, sahâbeye, Mevlevî büyüklerine ve Allah dostlarına niyazlar sunulur.
Duanın içerisinde ayrıca devletin, milletin, Müslümanların ve bütün muhibbânın selâmeti için dileklerde bulunulması, Mevlevî duasının yalnızca dergâh mensuplarına mahsus bir niyaz olmadığını da gösterir.
Duâgû Duası ile Post Duası
Mevlevî kaynaklarında dua ve gülbanklarla ilgili farklı adlandırmalarla karşılaşmak mümkündür. “Post Duası” tabiri, özellikle postnişin tarafından okunan ve Mevlevî erkânı içerisinde önemli bir yere sahip olan dualar için kullanılmıştır. Âyin öncesinde şeyhin post üzerinde okuduğu dua ile âyin sonunda duâgû dedenin okuduğu dua da “post duası” adıyla anılmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi) Bu sebeple günümüzde “Duâgû Duası”, “Post Duası” ve “Mevlevî Gülbankı” ifadeleriyle karşılaşırken, bunların her zaman birbirinden tamamen bağımsız metinler olduğunu düşünmemek gerekir. Mevlevîlikte dua ve gülbank geleneği, farklı zamanlarda ve farklı merasimlerde çeşitli şekillerde uygulanmış; bazı metinler zaman içerisinde genişlemiş veya farklı ifadelerle okunmuştur.
Bir Mevlevî gülbankının yapısı
Mevlevî dualarının dikkat çekici özelliklerinden biri, yalnızca kişisel bir dilekten ibaret olmamasıdır. Duanın içerisinde Mevlevîliğin manevî silsilesini ve bağlılık halkalarını hatırlatan isimler ve makamlar da zikredilir.
Hz. Muhammed Mustafa, Hulefâ-yı Râşidîn, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, Kerbelâ şehitleri, Allah dostları ve Mevlevî büyükleri için yapılan niyazların ardından özellikle Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şems-i Tebrîzî’nin isimleri de zikredilir.
Bu yönüyle gülbank, yalnızca bir dua metni değil; aynı zamanda Mevlevîlerin mensubiyetlerini, gönül bağlarını ve manevî hafızalarını da yansıtan bir gelenektir.
Devlet ve millet için yapılan dualar
Mevlevî dua geleneğinde devletin ve toplumun selâmeti için dua edilmesine de yer verilmiştir. Bu durum, Mevlevî dergâhlarının içinde bulunduğu toplumsal ve siyasî çevrenin de duaların diline yansıdığını göstermektedir.
Zaman içerisinde kullanılan devlet dili değişmiş; dua metinlerindeki bazı ifadeler de içinde bulunulan dönemin idarî yapısına göre şekillenmiştir. Böylece duanın özü olan hayır, selâmet, huzur ve devletin-milletin iyiliği için niyaz devam ederken, bunu ifade eden bazı kelime ve makam adları zamanın diline göre değişmiştir.
Bu bakımdan bugün okunan şekliyle Duâgû Duası’nın bütün ifadelerinin Mevlânâ devrinden kelimesi kelimesine aynı şekilde geldiğini düşünmemek gerekir. Mevlevî dua geleneği, yüzyıllar içerisinde şekillenmiş ve farklı dönemlerde yaşamaya devam etmiş bir gelenektir.
Mevlânâ’nın kaleminden çıkmış bir dua mı?
Burada önemli bir hususu ayrıca belirtmek gerekir.
Bugün “Duâgû Duası” veya “Post Duası” adıyla okunan metni, Hz. Mevlânâ’nın kaleme aldığı müstakil bir dua metni olarak değerlendirmek doğru değildir.
Bu dua, Mevlevîlik içerisinde zamanla oluşan ve dergâhların dua, gülbank ve erkân geleneği içerisinde şekillenen metinler bütününün parçasıdır.
Nitekim farklı kaynaklarda Duâgû duasının farklı şekillerine rastlanması da bunu göstermektedir. Metnin içerisinde Mevlevî geleneğinin temel unsurları ve değişmeyen niyazlar korunurken, bazı bölümlerin zaman içerisinde farklılaştığı görülmektedir.
Dolayısıyla burada önemli olan, tek bir metnin değişmeden günümüze ulaşmasından ziyade, Mevlevîlikte dua ve gülbank geleneğinin yüzyıllar boyunca yaşatılmış olmasıdır.
Şeb-i Arûs merasimlerinde Duâgû Duası
Günümüzde Duâgû Duası denildiğinde özellikle 17 Aralık’ta gerçekleştirilen Şeb-i Arûs merasimleri de akla gelmektedir.
Hz. Mevlânâ’nın 17 Aralık 1273 tarihinde Hakk’a yürümesinden dolayı bu tarih, Mevlevîler için onun “Şeb-i Arûs” olarak nitelendirdiği vuslat gecesinin hatırasını taşır.
Bugün gerçekleştirilen Şeb-i Arûs programları ise XIII. yüzyıldaki bir merasimin bütün unsurlarıyla günümüze aynen aktarılmış şekli olarak görülmemelidir. Mevlevî âyini ve buna bağlı dua-gülbank geleneği, tarih içerisinde farklı dönemlerden geçerek günümüze ulaşmıştır.
Bu nedenle bugün bir Şeb-i Arûs merasiminde âyin-i şerîfin ardından okunan Duâgû Duası, aynı zamanda Mevlevî geleneğinin geçmişten bugüne devam eden canlı unsurlarından biri olarak değerlendirilebilir. Mevlevî âyininde Kur’an kıraatinin ardından duâgû tarafından Farsça Mevlevî gülbankı okunması, tekbir ve salavatla devam eden uygulamanın bir parçasıdır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Duâgû Duası’nın eski şekline bir örnek
Bugün okunan şekliyle Duâgû Duası’nın bütün ifadelerinin aynı şekilde eski dönemlerde de kullanıldığını düşünmek doğru olmaz. Eski kaynaklarda duanın farklı bir şekline rastlanmaktadır.
Bu eski örneklerden biri “Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ…” sözleriyle başlar. Ardından semâ, safâ, vefâ ve vecd hâllerine; Allah’ın azametine, Hz. Muhammed Mustafa’ya, Hulefâ-yı Güzîn’e, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’e, Kerbelâ şehitlerine, Mevlevî büyüklerine ve dergâhın ileri gelenlerinden derviş ve muhibbâna niyaz edilir. (Semazen)
Kaynaklarda yer alan eski şeklin başlıca bölümü şöyledir:
Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ.
Semâ’ râ, safâ râ, vefâ râ, vecd ü hâlât-ı merdân-ı Hudâ râ.
Evvel azamet-i buzurgî-i Hudâ ve risâlât-ı rûh-ı pâk-i Hazret-i Muhammed Mustafâ râ.
Ve Çehâr Yâr-ı Güzîn-i Habîbullâh râ.
Ve Hazret-i İmâm Hasan-ı Alî ve Hazret-i İmâm Hüseyn-i Velî ve Şühedâ-yı deşt-i Kerbelâ râ.
Ve evliyâ-yı âgâh ve ârifân-ı billâh, alel-husus Hazret-i Sultânü’l-ulemâ ve Hazret-i Seyyid Burhâneddîn-i Muhakkık-ı Tirmizî, Kutbü’l-ârifîn, gavsü’l-vâsılîn Hazret-i Hudâvendigâr râ.
Bunun ardından Hz. Şems-i Tebrîzî, Çelebi Hüsâmeddîn, Şeyh Salâhaddîn-i Zerkûb-ı Konevî, Şeyh Kerîmüddîn, Sultan Veled, Ulu Ârif Çelebi ve diğer Mevlevî büyükleri ile meşâyih, hulefâ, dedegân, dervişân, muhibbân ve geçmişte yaşamış fakirler için niyazlar devam eder.
Eski şeklin bu bölümlerinde devlet için yapılan dualarda da dönemin idarî yapısını yansıtan ifadeler bulunmaktaydı.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, eski ve yeni metinler arasında bazı ifadelerin değişmiş olmasıdır. Bu değişiklik, dua geleneğinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine, Mevlevî dua geleneğinin kendi zamanının dili içerisinde yaşamaya devam ettiğini gösterir.
Günümüzde okunan Duâgû Duası
Günümüzde farklı icra ve kaynaklarda küçük yazım ve ifade farklılıklarıyla karşılaşılabilmektedir. Günümüzde kullanılan şekillerden biri şu şekilde verilmektedir:
Bârekâllâh ve berekât-ı Kelâmullâh râ.
Semâ’ râ, safâ râ, vefâ râ, vecd ü hâlât-ı merdân-ı Hudâ râ.
Evvel azamet-i buzurgî-i Hudâ ve risâlât-ı rûh-ı pâk-i Hazret-i Habîbullâh râ.
Ve Çehâr Yâr-ı güzîn-i bâ-safâ,
Ve Hazret-i İmâm Hasan-ı Alî ve Hazreti İmâm Hüseyn-i Velî, ezvâc-ı mutahhara, evlâd-ı Resûl ve Şühedâ-yı deşt-i Kerbelâ râ.
Ve evliyâ-yı âgâh ve ârifân-ı billâh, alel-husus Hazret-i Sultânü’l-ulemâ, Seyyid Burhâneddîn-i Muhakkık-ı Tirmizî, Kutbü’l-ârifîn, gavsü’l-vâsılîn Hazret-i Hudâvendgâr râ.
Ve Hazret-i Şeyh Şemseddîn-i Tebrîzî ve Çelebi Hüsâmeddîn ve Şeyh Salâhaddîn-i Zerkûb-ı Konevî,
Şeyh Kerîmüddîn, Sultân ibni Sultân Hazret-i Sultân Veled Efendi ve Vâlide-i Sultân râ.
Ve Hazret-i Ulu Ârif Çelebi ve sâir Çelebiyân-ı kirâm, zevi’l-ihtirâm meşâyih-i hulefâ, dedegân, dervîşân, muhibbân ve fukarâ-yı mâzî râ.
Ve selâmeti Çelebi Efendi ve Dede Efendi râ.
Devâm-ı ömr ü devlet-i Cumhûriyyet-i Türkiye ve selâmet-i reîs-i devlet ve selâmet-i hükümet ve vükelâ-yı millet râ.
Safâ-yı vakt-i dervîşân, hâzırân, gâibân, dûstân, muhibbân râ,
ez şark-ı âlem tâ be gârb-ı âlem ervâh-ı güzeştegân-ı kâffe-i ehl-i îmân râ.
Ve rızâ-yı Hudâ râ. Fâtihatü’l-Kitâb ber-hânîm, azîzân.
Ardından Fâtiha okunur; tekbir ve salavat getirilir. Mevlevî âyinindeki bu dua-gülbank geleneğinin günümüzde de farklı icralarla sürdüğü görülmektedir. (Semazen)
Günümüze ulaşan bir gelenek
Mevlevîlikte dua ve gülbank, semâ gibi yalnızca geçmişte kalmış bir uygulama değildir. Bugün de Mevlevî âyinlerinde ve Mevlânâ’yı anma merasimlerinde bu geleneğin izlerini görmek mümkündür.
Duâgûnun duasında isimler ve bazı ifadeler zaman içerisinde değişebilse de temel niyaz aynıdır:
Allah’ın rahmetini dilemek, Hz. Peygamber’e salât ve selâm etmek, Allah dostlarını hayırla anmak, Mevlevî büyüklerine bağlılığı ifade etmek ve bütün insanların, devletin ve milletin selâmeti için dua etmek.
Bu sebeple Duâgû Duası’nı yalnızca eski bir merasim metni olarak değil, Mevlevîliğin dua ve niyaz anlayışını bugüne taşıyan yaşayan bir gelenek olarak görmek gerekir.
Zaman değişmiş, kullanılan bazı kelimeler değişmiş, fakat dua devam etmiştir.
Çünkü Mevlevîlikte gülbank, yalnızca söylenen sözlerden ibaret değildir; gönüllerin aynı niyazda birleşmesidir.
Kaynaklar
Mehmet İpşirli. Duâgû kavramının Osmanlı devlet teşkilâtı ve tarikat hiyerarşisindeki yeri; Mevlevîlikte duâgû dedeleri ve Mevlevî gülbankı hakkında temel kaynak. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mustafa İsmet Uzun. Gülbankın mahiyeti, tarikatlardaki yeri ve özellikle Mevlevî gülbankları hakkında kapsamlı bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Nuri Özcan. Mevlevî âyininin tarihî gelişimi ve âyin sonunda duâgû tarafından okunan Mevlevî gülbankı hakkında bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Sâfi Arpaguş. Mevlevîlikte post, postnişin ve post duası hakkında bilgi. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mevlevî Duâgû duasının farklı dönem ve icralarına ait metin ve kayıtlar. (Semazen)
Mevlevî gülbank geleneği ve Duâgû Duası’nın eski şekline dair örnekler. (Semazen)
Mevlevî dua ve evrad geleneği üzerine akademik çalışma.
