Mesnevî nedir?
Mesnevî, klasik Türk ve Fars edebiyatında kullanılan bir nazım şeklidir. Her beytin kendi içinde kafiyelendiği bu nazım biçimi, uzun manzum eserler yazmaya elverişli olması sebebiyle özellikle hikâye, öğüt, aşk ve tasavvuf gibi konuların anlatılmasında kullanılmıştır.
Ancak zaman içerisinde “mesnevî” kelimesi yalnızca bir nazım şeklinin adı olmaktan çıkmış, bazı eserlerin özel adı hâline de gelmiştir.
Bunların en meşhuru hiç şüphesiz Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Ma‘nevîsidir.
Yaklaşık yirmi altı bin beyitten oluşan bu büyük eser; hikâyeler, temsiller, âyet ve hadislerden yapılan iktibaslar, öğütler ve tasavvufî açıklamalarla örülmüş çok geniş bir manevî ve edebî dünyadır. Mesnevî nüshalarında beyit sayısı farklılık göstermekle birlikte, günümüzde kullanılan metinlerden Nicholson neşri 25.650 beyit ihtiva eder. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mevlânâ’nın Mesnevî’sini yalnızca hikâyelerden meydana gelen bir kitap olarak görmek ise eserin mahiyetini anlamakta yetersiz kalır. Hikâyeler çoğu zaman bir maksada ulaşmak için kullanılan vasıtalardır. Bir hikâye anlatılır, başka bir hikâyeye geçilir, bir beyit başka bir beyiti doğurur ve okuyucu bir anda kendisini insanın nefsinden, aşkından, irfanından ve hakikat arayışından söz eden daha derin bir anlatının içinde bulur.
Bu sebeple Mesnevî, yüzyıllar boyunca yalnızca okunmamış; açıklanmış, yorumlanmış, tercüme edilmiş ve şerh edilmiştir.
Mevlânâ ve şiir
Mevlânâ’nın şiirle ilişkisi üzerinde dururken onun kendi sözlerine başvurmak önemlidir.
Fîhi Mâ Fîh’te kendisine şiir söylediği için gönlünün şiire meylettiği düşünülmesinden söz ederken, şiirden hoşlanmadığını açıkça ifade eder. Dostlarının gönlünü hoş tutmak ve onların sıkılmasını önlemek için şiir söylediğini belirtir.
Bu sözler, Mevlânâ’nın şiire bakışını anlamamız bakımından dikkat çekicidir. Buradan hareketle Mesnevî’nin niçin yazıldığını bütünüyle açıklamak mümkün değildir; fakat Mevlânâ’nın şiiri yalnızca şiir söylemek için ele almadığını, sözün ardındaki mânayı ve muhatabına ulaşmasını esas aldığını göstermesi bakımından önemlidir.
Nitekim Mesnevî’de de şiir, çoğu zaman başlı başına bir sanat gösterisi olmaktan ziyade mânayı taşıyan bir vasıta hâline gelir.
Dolayısıyla Mesnevî’yi okurken yalnızca beyitlerin estetik güzelliğine değil, o beyitlerin işaret ettiği mânaya da bakmak gerekir.
Mesnevî’den Mesnevî şerhlerine
Mevlânâ’nın vefatından sonra Mesnevî, Mevlevî çevrelerinin yanı sıra tasavvuf ve edebiyat dünyasında giderek daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı.
Fakat Mesnevî’nin dili, kullandığı semboller, hikâyelerin iç içe geçmesi, âyet ve hadislerle kurduğu ilişkiler ve tasavvufî kavramların yoğunluğu, eserin açıklanmasına duyulan ihtiyacı da beraberinde getirdi.
Böylece zaman içerisinde Mesnevî şerhi adı verilen geniş bir gelenek meydana geldi.
Şerh, yalnızca anlaşılması güç bir kelimeyi açıklamak değildir. Şârih, kimi zaman bir beytin gramerini ve kelimelerini açıklar; kimi zaman hikâyenin kaynağına iner; kimi zaman âyet ve hadislerle bağlantı kurar; kimi zaman da beyitteki tasavvufî mânayı ortaya koymaya çalışır.
Bu bakımdan Mesnevî şerhleri, yalnızca Mevlânâ’nın eserini anlamamıza yardımcı olan kitaplar değildir. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca Osmanlı ve İslâm düşünce dünyasında Mesnevî’nin nasıl okunduğunu ve nasıl yorumlandığını gösteren önemli kaynaklardır.
Anadolu sahasında Mesnevî’nin ilk tam şerhi XVI. yüzyılda Gelibolulu Sürûrî tarafından Farsça kaleme alınmış; onu Sûdî Bosnevî ve Mustafa Şem‘î Efendi gibi isimler takip etmiştir. Zaman içerisinde şerhler, yalnızca kelime ve gramer açıklamalarından daha geniş bir tasavvufî yorum alanına doğru gelişmiştir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bu gelişimin en önemli dönüm noktalarından biri ise İsmâil Rüsûhî Ankaravî olmuştur.
⸻
İlk dönem Mesnevî şerhleri
Mesnevî’nin Osmanlı coğrafyasındaki şerh geleneği oldukça geniştir. Bazı şârihler eserin tamamını şerh etmiş, bazıları yalnızca belirli cilt veya beyitler üzerinde durmuş, bazıları ise Mesnevî’den seçilmiş beyitleri yahut Yûsuf Sîneçâk’ın Cezîre-i Mesnevî adlı derlemesini açıklamıştır.
Bu nedenle aşağıdaki listeyi yalnızca bir isimler kataloğu olarak değil, Mesnevî’nin yüzyıllar boyunca nasıl okunup yorumlandığını gösteren bir rehber olarak değerlendirmek gerekir.
Muînîddîn b. Mustafa
Eski kaynaklarda adı Mesnevî’nin Türkçe şerh geleneğinin ilk isimlerinden biri olarak geçen Muînîddîn b. Mustafa’nın Mesnevî-i Murâdiyye adlı eseri, Mesnevî’nin Türkçe açıklanması bakımından önemli bir yere sahiptir.
Eser, Osmanlı sahasında Mesnevî’nin Türkçe şerh edilmesi tarihinin erken örneklerinden biri olarak anılmaktadır.
Aydınlı Dede Ömer Rûşenî ve Neynâme
Aydınlı Dede Ömer Rûşenî’nin Neynâme adlı eseri doğrudan Mesnevî’nin tamamının şerhi değildir.
Eser, özellikle Mesnevî’nin başlangıcındaki “ney” sembolü etrafında şekillenen tasavvufî anlam dünyasını ele alması bakımından dikkat çekicidir.
Bu yönüyle Neynâme, Mesnevî şerh geleneğinin yalnızca “beyit beyit açıklama”dan ibaret olmadığını; Mesnevî’deki temel sembollerin ayrıca ele alınarak yorumlandığını da gösterir.
⸻
Sürûrî ve Sûdî Bosnevî
Mesnevî’nin Anadolu sahasındaki erken dönem şârihlerinden biri Gelibolulu Sürûrî Muslihuddin Mustafa Efendi’dir.
Sürûrî, XVI. yüzyılda Mesnevî’nin tamamını Farsça olarak şerh etmiştir. Şerhi daha çok beyitlerin dil ve gramer yönlerinin açıklanması ve hikâyelerin izahı üzerinde durur. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bir diğer önemli isim Sûdî Bosnevî’dir.
Sûdî’nin Mesnevî üzerine Türkçe şerhi yanında Risâle-i Müşkilât-ı ve Istılâhât-ı Mesnevî adlı eseri de bulunmaktadır. Mesnevî şerhleri bakımından Sûdî, Osmanlı’nın klasik metinleri açıklama geleneği içerisinde ayrıca önem taşıyan bir isimdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
⸻
Şem‘î Şem‘ullah
Mesnevî’nin Türkçe şerh geleneğinde en önemli erken dönem isimlerinden biri de Şem‘î Şem‘ullah / Şem‘î Efendidir.
Şem‘î Efendi, 995-1001 (1587-1592) yılları arasında Mesnevî’nin tamamını Türkçe olarak şerh etmiştir. Onun şerhi, Sürûrî ve Sûdî’nin çalışmalarından sonra Mesnevî’nin Türkçe anlaşılması bakımından daha geniş bir etki alanına sahip olmuştur. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Şem‘î’nin şerhi, Mesnevî’nin beyitlerini takip ederek açıklama yapan klasik şerh anlayışının önemli örneklerinden biridir.
Bu sebeple Şem‘î Efendi, Mesnevî şerh geleneğinin erken dönemini anlamak isteyenler için üzerinde ayrıca durulması gereken isimlerden biridir.
Not: Şem‘î Efendi üzerine ayrıca müstakil bir yazıda daha geniş bilgi vermek mümkündür. Özellikle şerhinin yöntemi ve Mesnevî yorumundaki yeri ayrı bir başlık altında ele alınmayı hak etmektedir.
⸻
İsmâil Rüsûhî Ankaravî
Mesnevî şerh geleneğinin en önemli isimlerinden biri hiç şüphesiz İsmâil Rüsûhî Ankaravî’dir.
Ankaravî’nin Mesnevî şerhi Mecmû‘atü’l-Letâyif ve Matmûratü’l-Ma‘ârif adıyla tanınır ve Türkçe Mesnevî şerhleri arasında en etkili eserlerden biri kabul edilir.
Ankaravî’nin önemi yalnızca Mesnevî’nin beyitlerini açıklamasından kaynaklanmaz. O, şerhinde temel İslâmî ilimlere ve tasavvuf literatürüne ait çok sayıda kaynaktan yararlanmış; özellikle Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin eserlerinden geniş ölçüde faydalanmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Böylece Mesnevî şerhinde yeni bir yorum anlayışı belirginleşmiştir.
Nitekim Osmanlı Mesnevî şerh geleneğini Ankaravî öncesi ve sonrası şeklinde değerlendirmek mümkündür. Ankaravî’den sonraki birçok şârih onun metninden ve yorumlarından geniş ölçüde yararlanmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Ankaravî’nin şerhi, daha sonraki yüzyıllarda Mesnevî’nin nasıl okunacağını belirleyen başlıca kaynaklardan biri hâline gelmiştir.
Bu sebeple Ankaravî, Mesnevî şârihleri arasında yalnızca bir isim değil, bir dönüm noktasıdır.
BÂB-I AŞK notu: İsmâil Rüsûhî Ankaravî Hazretleri’nin hayatı, tasavvufî şahsiyeti ve Mevlevîlik içindeki yeri hakkında daha önce hazırladığımız ayrı yazımızda daha geniş bilgi vermiştik. Mesnevî şerhinin başlıca özelliklerini de ayrıca ele aldığımız bu yazıya aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.
Ankaravî’den sonra
Ankaravî ile birlikte Mesnevî şerhleri daha belirgin biçimde tasavvufî ve ilmî kaynaklarla irtibatlandırılmıştır. Bundan sonraki dönemde Mesnevî’nin tamamını veya belirli bölümlerini açıklayan çok sayıda eser ortaya çıkmıştır.
Abdülmecid-i Sivâsî
Abdülmecid-i Sivâsî, Mesnevî’nin ilk cildinden 1328 beyti Şerhu Cezîreti’l-Mesnevî adıyla şerh etmiştir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Aynı zamanda Mesnevî’nin kendisi üzerine başka bir şerh de kaleme almıştır.
Pîr Mehmed Efendi
Kādirî-Eşrefî Pîr Muhammed Mevlevî’nin Hazînetü’l-Ebrâr adlı eseri Mesnevî’nin ilk dört cildine ait şerhleri kapsamaktadır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Sarı Abdullah Efendi
Seyyid Sarı Abdullah Efendi, Mesnevî şerh geleneğinin dikkat çekici isimlerinden biridir.
Onun Mesnevî şârihi olarak tanınmasını sağlayan eseri Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’dir. Eser, Mesnevî’nin birinci cildinin geniş bir şerhidir ve beş cilt hâlinde yayımlanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi, eseri bir cilt üzerine yazılmış en geniş Mesnevî şerhi olarak nitelendirir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Sarı Abdullah Efendi’nin İsmâil Rüsûhî Ankaravî ile de irtibatı vardır. Semerâtü’l-Fuâd adlı eserini Ankaravî ile yaptığı bir sohbetin ardından kaleme almaya karar verdiği belirtilmektedir. Eserini 1033 (1624) yılında tamamlamıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Ancak Sarı Abdullah Efendi’nin Mesnevî şerhleri tarihindeki asıl yeri, Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî adlı eseridir.
Sarı Abdullah Efendi’nin Bayramî-Melâmî çevresi, Mevlevîlikle ilişkisi ve Mesnevî şerhindeki tasavvufî yaklaşımı ayrıca üzerinde durulabilecek konulardır.
⸻
İsmâil Hakkı Bursevî
Osmanlı tasavvuf düşüncesinin önemli isimlerinden İsmâil Hakkı Bursevî de Mesnevî şerh geleneğinde önemli bir yere sahiptir.
Onun Rûhu’l-Mesnevî adlı eseri, Mesnevî’nin birinci cildindeki ilk 738 beytin geniş biçimde açıklanmasından meydana gelir. Eser, Mesnevî’nin Ekberî-Konevî perspektifinden yorumlanmasının önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilmiştir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Bursevî’nin şerhi, Mesnevî’nin tamamını ele almamasına rağmen, az sayıda beyit üzerinde oldukça geniş açıklamalar yapılabileceğini gösteren dikkat çekici örneklerden biridir.
⸻
Şeyh Gâlib
Mesnevî ile Mevlevîlik arasındaki bağın en dikkat çekici isimlerinden biri de Şeyh Gâlib’dir.
Şeyh Gâlib’in Şerh-i Cezîre-i Mesnevî adlı eseri, doğrudan Mesnevî’nin tamamının şerhi olmayıp Yûsuf Sîneçâk’ın Mesnevî’den seçtiği beyitlerden meydana gelen Cezîre-i Mesnevî üzerine yapılmış bir şerhtir.
Bu tür çalışmalar, Mesnevî’nin tamamının yanında, ondan seçilen beyitlerin de ayrı bir yorum geleneği meydana getirdiğini göstermektedir.
Şeyh Gâlib’in hayatı, Mevlevîliği ve edebî şahsiyeti hakkında daha önce hazırladığımız ayrı yazımızda daha geniş bilgi vermiştik. Şeyh Gâlib’in hayatını ve eserlerini daha yakından tanımak isteyenler yazımıza buradan ulaşabilirler. (Şeyh Gâlib: Dîvân Edebiyatının Zirvesi ve Mevlevî Yolunun Aşığı)
⸻
Mesnevî şerh geleneğinin diğer önemli isimleri
Mesnevî üzerine eser veren şârihler bunlarla sınırlı değildir.
İlmî Dede, Abdullah Bosnevî, Hacı Pîrî, Sabûhî Ahmed Dede, Ağazâde Mehmed Efendi, İbrâhim Cevrî Efendi, Şifâî Derviş Efendi, Adnî Dede, Mehmed el-Mevlevî, Ambarcı-zâde Derviş Küçük Ali Efendi, Tâlibî Dede, Meknî Efendi, Erzurumlu Ahmed Naim, Bağdatlı Âsım, Muhammed Şükrî, Muhammed Murad Mollâ, Mehmed Es‘ad Dede ve başka birçok isim farklı dönemlerde Mesnevî’nin tamamına, belirli ciltlerine, seçilmiş beyitlerine veya Cezîre-i Mesnevî gibi derlemelere şerhler yazmışlardır.
Bu eserlerin bir kısmı günümüze yazma nüshalar hâlinde ulaşmış, bir kısmı basılmış, bazıları ise henüz yeterince araştırılmamıştır.
Dolayısıyla Mesnevî şerh geleneği, yalnızca birkaç meşhur şârihten ibaret değildir. Yüzyıllar boyunca devam eden ve farklı tasavvufî, ilmî ve edebî çevrelerin katkısıyla büyüyen geniş bir külliyattan söz ediyoruz.
⸻
Son dönem Mesnevî şârihleri
Mesnevî şerh geleneği Osmanlı’nın son dönemlerinde de devam etmiştir.
Âbidin Paşa
Âbidin Paşa’nın Tercüme ve Şerh-i Mesnevî-i Şerîf’i, Mesnevî’nin birinci cildine yönelik önemli çalışmalardan biridir.
Şerhinde özellikle Ankaravî, Sarı Abdullah Efendi ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi önceki şârihlerden yararlanmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mehmed Es‘ad Dede
Mehmed Es‘ad Dede, Mesnevî’nin okutulması ve şerh edilmesi geleneğinin son dönem önemli isimlerinden biridir.
Onun çevresinde yetişen isimler arasında daha sonra Mesnevî şerhiyle tanınacak olan Tâhirü’l-Mevlevî de bulunmaktadır.
Tâhirü’l-Mevlevî
Asıl adı Tâhir Olgun olan Tâhirü’l-Mevlevî, Mesnevî şerh geleneğinin XX. yüzyıldaki önemli temsilcilerindendir.
Fâtih Camii’ndeki Mesnevî kürsüsünde yaptığı derslerin devamında meydana gelen Şerh-i Mesnevî, Ankaravî şerhinden de faydalanan geniş bir çalışmadır.
Tâhirü’l-Mevlevî, vefatından önce Mesnevî’nin ilk dört cildini ve beşinci ciltten yaklaşık bin beyti şerh edebilmiştir. Beşinci cildin kalan kısmı ile altıncı cildin şerhi ise öğrencisi Şefik Can tarafından tamamlanmıştır. Eser daha sonra on sekiz cilt hâlinde yayımlanmıştır. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Mesnevî şerh geleneğinin son büyük halkalarından biri Ahmed Avni Konuk’tur.
1937 yılında tamamladığı Mesnevî Tercüme ve Şerhi, otuz dört defterden meydana gelen tam bir şerhtir. Konuk, Mesnevî’nin birçok beytini açıklarken önceki şârihlerden faydalanmakla birlikte, kendine özgü yorumlarını da ortaya koymuştur. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Konuk’un Mesnevî şerhi, Türkçe’deki en kapsamlı Mesnevî şerhlerinden biri olarak kabul edilmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
⸻
Bir eserin etrafında oluşan yüzyıllık bir okuma geleneği
Mesnevî’nin şerhlerine topluca bakıldığında ortaya yalnızca uzun bir isimler listesi çıkmaz.
Asıl dikkat çekici olan, bir eserin yüzyıllar boyunca tekrar tekrar okunması ve her dönemin kendi birikimiyle onu yeniden anlamaya çalışmasıdır.
Bir şârih kelimenin üzerinde durmuş, bir başkası hikâyenin kaynağını araştırmış, bir diğeri âyet ve hadislerle bağlantı kurmuş, bir başkası vahdet-i vücûd düşüncesi içerisinden yorumlamış; daha sonraki dönemlerde ise Mesnevî’nin dili, hikâyeleri ve kaynakları üzerine farklı araştırmalar yapılmıştır.
Bu sebeple Mesnevî şerhlerinin her biri, yalnızca Mevlânâ’yı anlatan bir kitap değildir.
Aynı zamanda o şârihin Mevlânâ’yı nasıl gördüğünü de anlatır.
Belki de Mesnevî şerh geleneğinin en güzel taraflarından biri budur.
Mevlânâ’nın Mesnevî’si yüzyıllar boyunca aynı kitap olarak kalmış; fakat ona bakan gözler, onu açıklayan diller ve üzerinde düşünen gönüller değişmiştir.
Ve her şârih, kendi çağından Mesnevî’ye doğru bir yol açmıştır.
⸻
BÂB-I AŞK’tan
Bu yazı, Mesnevî şârihlerinin tamamını ayrıntılı biçimde ele almak iddiasında değildir.
Buradaki amaç, Mesnevî’nin şerh geleneğine genel bir kapı aralamak ve bu uzun yolculuğun belli başlı duraklarını bir arada gösterebilmektir.
Bazı şârihler ise yalnızca isimleriyle geçilemeyecek kadar önemlidir.
İsmâil Rüsûhî Ankaravî’nin Mesnevî anlayışı, Şem‘î Efendi’nin şerh yöntemi, Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevîsi, İsmâil Hakkı Bursevî’nin Rûhu’l-Mesnevîsi, Şeyh Gâlib’in Mesnevî ile kurduğu bağ, Âbidin Paşa’nın şerhi, Tâhirü’l-Mevlevî’nin dersleri ve Ahmed Avni Konuk’un kapsamlı şerhi; ileride ayrıca ele alınabilecek başlıklardır.
Böylece burada bir ana rehber oluştururken, her bir şârihin dünyasına ayrıca girme imkânımız da olacaktır.
Çünkü Mesnevî’nin hikâyesi yalnızca Mevlânâ’nın yazdığı beyitlerle bitmiyor.
O beyitlerin ardından yüzlerce yıl boyunca konuşan, açıklayan, düşünen ve kendi çağının diliyle yeniden anlamaya çalışan nice gönül insanı geliyor.
Ve belki bu yüzden, Mesnevî hâlâ okunmaya devam ediyor.
Bir kitap yazıldı.
Fakat onun etrafında yüzyıllar süren bir okuma geleneği doğdu.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.