İşittin mi? Hazreti Ömer (r.a) zamanında çenk çalan,
şöhretli bir çalgıcı vardı. Bülbül onun sesiyle kendinden geçer, bir neşeye yüz
katardı. Onun nefesiyle, meclisler, topluluklar güzelleşir, nağmesiyle
kıyametler kopardı. Onun sesi de İsrâfil gibi hünerler gösterir, ölülerin
canlarına hayat verirdi. Belki de İsrâfil’in arkadaşıydı; onu dinleyen fil bile
göklere uçardı. Âlem, o çalgıcıyla şenlenir, sesiyle şaşılacak hayaller
kurdururdu. Ezgileriyle gönül kuşu uçar, sesinden canın aklı hayran olurdu.
Zaman geçti ve o çalgıcı yaşlandı. Can doğanı âcizlikten
sinek avlar oldu. Küpün arkası gibi onun sırtı da kamburlaştı; kaşları sarkmaktan
gözlerinin üzerinde paldum gibi oldu. Cana can katan güzel sesi çirkinleşti,
kimsenin yanında bir değeri kalmadı. Zühre’yi bile kıskandıran o ses, bir koca
eşeğin sesine döndü. Çalgıcı iyice yaşlanıp güçsüzleşince, kazançsızlıktan bir
parça yufkaya muhtaç oldu. Ey Allah’ım! Bana fazlasıyla ömür ve mühlet verdin,
çöp kadar değersiz bir kişiye lütuflarda bulundun, dedi. Yetmiş yıl günah
işledim; bir gün bile rızkını benden kesmedin. Bugün nasibim yok, senin
konuğunum. Çengi senin için çalacağım, senin kulunum. Çengini de alarak Allah’ı
aramaya başladı; ahlar vahlarla Medine Mezarlığına doğru gitti. Kendi kendine:
Hak’tan kiriş parası isteyeceğim. O kalpleri iyilikle kabul eder, dedi.
Mezarlıkta uzunca bir süre çenk çalmakla meşgul oldu, ağlayarak başını yere
koydu. Çengi başına yastık etti ve bir mezarın üzerine yığıldı kaldı. Çan kuşu
ten kafesinden kurtuldu. Çalgıyı, çalgıcılığı bırakıp sıçradı. Teninden ve
dünya dertlerinden azat oldu. Sade ve saf bir âleme, can ovasına ulaştı. Canı,
orada macerasını anlatıyordu: Keşke beni burada bıraksalardı. Bu bahar, bahçede
canım hoş olurdu: şu ovada, gayp âleminin bahçelerinde mest olurdu. Kanatsız,
ayaksız sefer eder; dişsiz, dudaksız şekerler yerdim. Akıl sıkıntısı olmayan
bir zikir ve zikirle, felek sakinleriyle şakalaşırdım. Gözlerim görmeden başka
âlemler görür; elsiz avuçsuz çiçekler dererdim.
Bu arada Hak Teala Hazreti Ömer’e (r.a) kendisini
alamayacağı bir uyku verdi. Hazreti Ömer (r.a) hayrete düştü. Bu uyku maksatsız
değildir, bu uyku gaypten gelen bir uykudur, dedi. Başını koyup uykuya daldı.
Hazreti Ömer’e (r.a) Hak’tan bir ses geldi, canı o sesi işitti. O ses, her
sesin aslı olan sestir. Ses ancak odur, geri kalanı yankıdır.
Çalgıcı beklemekten acze düştü. Hazreti Ömer’e ses geldi: Ey
Ömer! Kulumuzun ihtiyaçlarını gider, seçkin ve saygın bir kulumuz var. Mezarlık
tarafına doğru bir zahmet gidiver. Ey Ömer! Uykundan uyan, halkın malından yedi
yüz dinarı eksiksiz olarak onun avucu koy. Parayı onun önüne koy: “Ey bizim şeçkin kişimiz, sen bu
kadarcık parayı al da bizi mazur gör. Bu kadarcık para kiriş parasıdır; bunu
harca, harcadıktan sonra buraya yine gel” de.
Hazreti Ömer, o sesin heybetinden sıçradı, bu hizmet için
belini bağladı. Sonra, mezarlık yönüne doğru yürümeye başladı. Koltuğunda altın
kesesi, koşarak aramaya koyuldu. Mezarlığın etrafında epeyce bir koşuşturdu;
orada o ihtiyardan başka kimseyi göremedi. Kendi kendisine: O seçkin kişi bu
değildir, diyerek aramaya devam etti. Yorgun düştü, o ihtiyardan başka kimseyi
göremedi. Kendi kendine: Hak Teâlâ bana, temiz, layık ve kutlu bir kulumuz var,
dedi. Yaşlı bir çalgıcı nasıl Allah’ın seçkin bir kulu olur? Ne güzelsin ey
gizli sır, ne güzel. Aslanın çölün etrafında dolaştığı gibi tekrar mezarlığın
etrafını dolaştı. İyice anladı ki orada o ihtiyardan başkası yoktu, dedi ki:
Karanlığın bağrında nice aydın gönüller vardır. İhtiyarın yanına gelerek yüz
edeple oturdu. Hazreti Ömer’in aksıracağı tuttu, ihtiyar sıçradı. Hazreti
Ömer’i görünce hayretler içinde kaldı. Gitmek istedi ama bir titreme tuttu.
İçinden, Allah’tan yardım istedi. Muhtesip, çalgıcı bir ihtiyarcağıza çattı,
dedi. Hazreti Ömer onun yüzüne nazar etti, utanmış ve yüzü sararmış görünce
dedi ki, benden korkma; çünkü ben sana Hak’tan iyi haberler getirdim. Hazreti
Yezdan, senin huylarını o kadar methetti ki Ömer’i senin yüzüne âşık etti.
Benimle beraber otur, uzakta durma da sana ikbal sırlarını söyleyeyim. Hak
Teâlâ sana selam etti; sonsuz sıkıntı ve gamlarından hali nasıldır diye
soruyor. İşte, sana birkaç dirhem kiriş parası; bunları harca sonra tekrar buraya
gel. İhtiyar, bunu işitince titremeye başladı. Ellerini ısırıyor, çırpınıyordu.
Ey eşi ve benzeri olmayan Allah! Yeter, zavallı ihtiyar utancından eridi, diye
bağırıyordu. İhtiyar çokça ağladı. Derdi ve ıstırabı iyice artınca, çengi yere
çalıp un ufak etti. Dedi ki, Ey Allah ile aramda perde olan, ey yolumu doğru
yoldan saptıran. Ey yetmiş yıl benim kanımı içen, ey kemal sahibi katında
yüzümü kara çıkaran! Ey ihsan edici, vefalı Allah’ım! Cefa içinde geçen ömrüme
sen acı. Allah öyle bir ömür verdi ki bana, onun bir gününe bile kimse kıymet
biçemez. Ömrümü, her solukta sazın ince ve kalın tellerine vurarak harcadım. Ah!
Irak perdesini ve makamını anıp durmaktan, ayrılığın acı zamanı hatırımdan
çıktı. Eyvahlar olsun! Onun incelen zir perdesinin letafeti yüzünden gönlümün
ekini kurudu, gönlüm öldü. Eyvahlar olsun! Şu yirmi dört perdenin sesiyle
kervan geçip gitti, gün akşam oldu. Ey Allah’ım! Feryat, bu feryat edenden!
Kimseden değil, bu yardım dilenenden yardım isterim. Kimseden medet istemem,
bana ancak benden yakın olandan medet var, dedi. Zira bu benlik bana her an
ondan gelir. Bu benlik, benden eksilip azalınca ancak onu görürüm. Mesela, bir
kimse sana altın saysa, kendine değil de ona doğru bakarsın ya, bu gibi.
Böylece ihtiyar çalgıcı bunun gibi birçok hatasını saydı.
Hazreti Ömer (r.a) dedi ki: senin bu ağlayıp inlemelerin,
aklı başında oluşunun eseridir, dedi. Yok olanın yolu, bir başka yoldur; çünkü
aklı başında olmak da bir başka günahtır. Aklı başında oluş, geçmişi
anmaktandır. Geçmişin de Allah ile aranda perdedir, geleceğin de. Her ikisini
de ateşe ver, ne zamana dek bu ikisi yüzünden ney gibi boğumla dolu olacaksın?
Neyde boğum olduğu sürece sırdaş değildir; o dudağın, o ezginin mahremi
değildir. Tavaf ediyorsun, ama ridâ içinde tavaf etmedesin. Eve ulaştın ama
hâlâ kendindesin. Ey haberleri haber verenden habersiz olan, tövben günahından
da beter. Ey geçmiş hallerinden tövbe peşinde olan, bu tövbeden ne zaman tövbe
edeceksin söyle. Bazen ince ezgileri kıble ediniyorsun, bazen de ağlayıp
inlemeyi öpüyorsun.
Faruk, sırlara ayna olunca, ihtiyarın canı içinde uyandı. Can
gibi, ağlayışsız gülüşsüz hale geldi; canı gitti, başka bir canla dirildi. O
anda içine bir hayret düştü de yerin göğün dışına çıktı.
THE STORY OF THE OLD HARPER WHO IN THE TIME OF ‘UMAR, MAY
GOD BE WELL-PLEASED WİTH HİM, ON A DAY WHEN HE WAS STARVİNG PLAYED THE HARP FOR
GOD’S SAKE IN THE GRAVEYARD.
Hast thou heard that in the time of ‘Umar there was a
harper, a fine and glorious minstrel?
The nightingale would be made beside herself by his voice:
by his beautiful voice one rapture would be turned into a hundred.
His breath was an ornament to assembly and congregation, and at his song the dead
would arise.
(He was) like Israfil (Seraphiel), whose voice will
cunningly bring the souls of the dead into their bodies,
Or he was (like) an accompanist* to Israfil, for his music
would maket he elephant grow wings.
That minstrel by whom the World was filled with rapture,
from whose voice wondrous phantasies grew (arose in the minds of those who
heard him),
At whose song the bird of the soul would take wing, and at
whose note the mind of the spirit would be distraught—
When time passed and he grew old, from weakness the falcon,
his soul, became a catcher of gnats.
His back became bent like the back of a wine-jar, the brows
over his eyes like a crupper-strap.
His charming soul-refreshing voice became ugly and worth
nothing to any one.
The tone that had (once) been the envy of Zuhra (Venus) was
now like the bray of an old donkey.
When the minstrel grew older and feeble, through not earning
(anything) he became indebted for a single loaf of bread.
He said, “Thou hast given me long life and respite: O god,
Thou hast bestowed (many) favours on a vile wretch.
For seventy years I have been committing sin, (yet) not for
one day hast Thou withheld Thy bounty from me.
I (can) earn nothing: to-day I am Thy guest, I wil play the
harp for Thee, I am Thine.”
He took up his harp and went in search of God to the
graveyard of Medina, crying “Alas!”
He said, I crave of God the price of silk (for harpstrings),
for He in His kindness accepts adulterated coin.”
He played the harp a long and (then), weeping laid his head
down: he made the harp his pillow and dropped on a tomb.
Sleep overtook him: the bird, his soul, escaped from
captivity, it let harp and harper go and darted away.
It became freed from the body and the pain of this World in
the simple (purely spiritual) World and the vast region of the soul.
There his soul was singing what had befallen (it), saying,
“If they would but let me stay here,
Happy would be my soul in this garden and springtide,
drunken with this far-stretching) plain and mystic anemone-field.
Without head or foot I would be journeying, without lip or
tooth I would be eating sugar.
With a memory and thought free from brain-sickness, I would
frolic with the dwellers in Heaven.
With eye shut I would be seeing a (whole) World, without a
hand I would be gathering roses and basil.”
The God sent such a drowsiness upon ‘Umar that he was unable
to keep himself from slumber.
He fell into amazement saying, “This is (a thing) unknown.
This has fallen from the Unseen, His not without purpose.”
He laid his head down, and slumber overtook him. He dream
that a voice came to him from God: his spirit heard
That voice which is the origin of every cry and sound: that
indeed is the (only) voice, and the rest are echoes.
Turn back and hear the plight of the minstrel, for the Minstrel
had (now) become desperate from waiting (so long).
The voice (of God) came to ‘Umar, saying, “O Umar redeem Our
servant from want.
We have a servant, a favourite and higly esteemed one: take
the trouble to go on foot to the graveyard.
O ‘Umar, spring up and put in thy Hand full seven hundred
dinars from the public treasury.
Carry them to him (and say), ‘O thou who art Our cholce,
accept this sum now and excuse (Us for offering such a small gift).
Spend this amount on the price (purchase) of silk: when it
is spent, come here (again).””
Then ‘Umar in awe of that voice sprang up that he might gird
his loins for this service.
‘Umar set his face towards the graveyard with the purse under
his arm, running in search (of God’s favourite).
Long did he run round about the graveyard: no one was there
but that poor old man.
He said, “This is not he;” and ran once more. He became
tired out and saw none but the old man.
He said, “God said, ‘We have a servant: he is a pure and
worthy and blessed one.’
How should an old harper be the chosen of God? O Hidden
Mystery, how excellent, how excellent art Thou!”
Once again he wandered about the graveyard, like the hunting
lion about the desert.
When it became certain to him that none was there except the
old man, he said, “Many an illumined heart is (to be found) in darkness.”
He came and sat down there (beside him) with a hundred marks
of respect. ‘Umar happened to sneeze, and the old man sprang to his feet.
He saw ‘Umar and stood fixed in amazement: he resolved to go
and began to tremble (with fear).
He said within himself, “O God, help, I beseech theel The
Inspector has fallen upon a poor old harper.”
When ‘Umar looked on the old man’s countenance, he saw him
ashamed and pale.
Then ‘Umar said to him, “Fear not, do not flee from me, for
I have brought thee glad tidings from God.
How often has God praised thy disposition, so that He has
made ‘Umar in love with thy face!
Sit down beside me and do not make separation (between us),
that I may say into thine ear the secret (message) from (the Divine) favour.
God sends thee. Greeting and asks three how thou farest in
thy distress and boundless sorrows.
Lo, here are some pieces of gold to pay for silk. Spend them
and come back to this place.”
The old man heard this, trembling all over and biting his
hand and tearing his garment,
Crying, “O God who hast no like!” inasmuch as the poor old
man was melted*1 with shame.
After he had wept long and his grief had gone beyond (all)
bounds, he dashed his harp on the earth and broke it to bits.
He said, “O thou (harp) that hast been to me a curtain (debarring
me) from God, O thou (that hast been) to me a brigand (cutting me off) from the
King’s highway,
O thou that hast drunk my blood for seventy years, O thou
because of whom my face is black (disgraced) before (the Divine) perfection!
Have mercy, O bounteous God who keepest faith, on a life passed
in iniquity!
God gave (me) a life, the value of every single day whereof
none knoweth except Him.
I have spent my life, breath by breath: I have breathed it
all away in treble and bass.
Ah me, that in minding the (musical) mode and rhythm of ‘Irag
the bitter moment of parting (from this world) went out of my mind (was
forgotten).
Alas that from the liquid freshness of the minör zirafgand
the seed sown in my heart dried up, and my heart died.
Alas that from (my preoccupation with) the sound of these
four-and-twenty (melodies) the caravan passed and the day grew late.”
O God, help (me) againts this (self of mine) that is seeking
help (from Thee): I seek justice (redress) from no one (else, but only) from
this justice-seeking (self).
I shall not get justice for myself from any one except,
surely, from Him who is nearer to me than I;
For this “I-hood” comes to me from Him moment by moment:
therefore when this has failed me, I see (only) Him,
As (when you are with) one who is counting out gold to you,
you keep your gaze (directed) towards him, not towards yourself.
Then ‘Umar said to him, “This wailing of thine is also (one
of) the marks of thy sobriety (self-consciousness).
The way of him that has passed away (from self-conscious
ness) is another way, because sobriety is another sin.
Sobriety exists (arises) from recollection of what is past:
past and future are to thee a curtain (separating thee) from God.
Cast fire on them both: how long, because of these Twain,
wilt thou be full of knots (joints) like a reed?
Whilst the reed is knotted, it is not a sharer of secrets:
it is not the companion of the (flute-player’s) lip and voice.
When thou art (engaged) in going about (seeking God) thou
art indeed wrapped in (thy) going about*2: when thou hast come home, thou art
still with thyself (self-conscious).
O thou whose knowledge is without knowledge of the Giver of
knowledge, thy repentance is worse than thy sin,
O thou that seekest to repent of a state that is past, say,
when wilt thou repent of this repentance?
At one time thou turnest to the (low) sound of the treble,
at another thou dost kiss (art in love with) weeping and wailing.”
When Faruq (‘Umar) became a reflector of mysteries, the old
man’s heart was awakened from within.
He became without weeping or laughter, like the soul: his
(animal) soul departed and the other soul came to life.
In that hour such a bewilderment arose within him that he
went forth from earth and heaven—
A seeking and searching betond (all) seeking and search: I
know not (how to describe it); (if) you know, tell!
*Literally, “accompanists.” Cf. Book III, 1473.
*1Literally, “became water.” 
