DİBÂCE VE 18 BEYİT

Altı defter içinde ve bu defterlerdeki beyitlerde en çok önem ahz edilen bölüm hiç şüphesiz ilk on sekiz beyittir. Çünkü bu on sekiz beyit bizzat Hz. Mevlânâ (ks.)  tarafından yazılmıştır. Hikâyesi ise şöyle anlatılmaktadır: “Hz Mevlânâ zamanında dervişler dergâhta Hakîm-i Gaznevî’nin ve Ferîdüddîn Attar hazretlerinin eserlerini okurlardı. Hüsameddin Çelebi hazretleri bu durumu Hz. Mevlânâ’ya hatırlatarak kendisinden bu kitaplar gibi bir kitap yazmasını istedi. Hz. Mevlânâ bu isteği işitir işitmez sarığından 18 beyitin olduğu bir kâğıt çıkardı ve Hüsameddin Çelebi hazretlerine verdi. Bu zamandan sonra Mesnevî Hz. Mevlânâ dilinden, Hüsameddin Çelebi elinden yazılmaya başladı. Bu on sekiz beyite verilen önemin başlıca sebebi budur. Daha sonra bu 18 beyite çeşitli önemler atfedilse de en önemli sebebi bu olmuştur. Bunun dışından Hz. Mevlânâ her defterin başına da o kitap ile ilgili bir dibâce (giriş) bölümü yazdırmış ve bunu da eserlerin başına ekletmiştir. Eserlerin önemini anlamada, bazı konular hakkında bilgi sahibi olmada giriş bölümleri okunmadan geçilmemesi gereken kısımlardır. Bendeniz de sizlere hem ilk defterin dibâcesini hem de ilk on sekiz beyiti yazım dili olan Farsça, kullanılan genel dil olarak, Reynold A. Nicholson’in çevirisi ile İngilizce ve Türkçe'sini paylaşıyorum, herkese iyi okumalar dilerim.

بشنو اين نى چون حكايت مى‏كند      Bişnev in ney çün hikâyet mîküned 

از جدايى‏ها شكايت مى‏كند               Ez cüdâyîhâ şikâyet mîküned

كز نيستان تا مرا ببريده‏اند           Kez neyistân tâ merâ bübrîdeend 

در نفيرم مرد و زن ناليده‏اند         Ez nefîrem merd ü  zen nâlîdeend

سينه خواهم شرحه شرحه از فراق   Sîne hâhem şerha şerha ez firâk
تا بگويم شرح درد اشتياق‏              Tâ bigûyem şerh-i derd-i iştiyâk

هر كسى كاو دور ماند از اصل خويش Herkesî kû dûr mand ez asl-ı hiş 

باز جويد روزگار وصل خويش        Bâz cûyed rûzgâr-ı vasl-ı hîş

من به هر جمعيتى نالان شدم            Men beher cem’iyyetî nâlân şüdem
جفت بد حالان و خوش حالان شدم     Cüft-i bedhâlân ü hoşhâlân şüdem

هر كسى از ظن خود شد يار من     Herkesî ez zann-i hod şüd yâr-i men
از درون من نجست اسرار من       Vez derûn-i men necüst esrâr-i men 

سر من از ناله‏ى من دور نيست          Sırr-ı men ez nâle-i men dûr nist
ليك چشم و گوش را آن نور نيست       Lîk çeşm-i gûşrâ an nûr nîst

تن ز جان و جان ز تن مستور نيست    Ten zi cân ü cân zi ten mestûr nîst 

ليك كس را ديد جان دستور نيست        Lîk kes râ dîd-i cân destûr nîst

آتش است اين بانگ ناى و نيست باد  Âteşest în bang-i nây ü nîst bâd
هر كه اين آتش ندارد نيست باد            Her ki în âteş nedâred nîst bâd

آتش عشق است كاندر نى فتاد          Âteş-i ıskest ke’nder ney fütâd 

جوشش عشق است كاندر مى‏فتاد            Cûşiş-i ışkest ke’nder mey fütâd

نى حريف هر كه از يارى بريد            Ney harîf-i herki ez yârî bürîd
پرده‏هايش پرده‏هاى ما دريد           Perdehâyeş perdehây-i mâ dirîd 

همچو نى زهرى و ترياقى كه ديد    Hem çü ney zehrî vü tiryâkî ki dîd 

همچو نى دمساز و مشتاقى كه ديد          Hem çü ney dem sâz ü müştâkî ki dîd

نى حديث راه پر خون مى‏كند                 Ney hadîs-i râh-i pür mîküned
قصه‏هاى عشق مجنون مى‏كند                 Kıssahây-i ışk-ı mecnûn mîküned

محرم اين هوش جز بى‏هوش نيست      Mahrem-î în hûş cüz bîhûş nist  

مر زبان را مشترى جز گوش نيست‏        Mer zebânrâ müşterî cüz gûş nîst

در غم ما روزها بى‏گاه شد                  Der gam-î mâ rûzhâ bîgâh şüd 

روزها با سوزها همراه شد                    Rûzhâ bâ sûzhâ hemrâh şüd

روزها گر رفت گو رو باك نيست           Rûzhâ ger reft gû rev bâk nîst
تو بمان اى آن كه چون تو پاك نيست       Tû bimân ey ânki çün tû pâk nist

هر كه جز ماهى ز آبش سير شد          Herki cüz mâhî zi âbeş sîr şüd
هر كه بى‏روزى است روزش دير شد        Herki bîrûzîst rûzeş dîr şüd

درنيابد حال پخته هيچ خام               Der neyâbed hâl-i puhte hîç hâm
پس سخن كوتاه بايد و السلام        Pes sühan kûtâh bâyed vesselâm

In the Name of God the Merciful the Compassionate

 This is the Book of the Mathnawî, which is the roots of the roots of the roots of the (Mohammed) Relligion in respect of (its) unveiling the mysteries of attainment (to the Truth) and of certainty; and which is the greatest science of God and the clearest (religious) way of God and the most manifest evidence of God.

 The likeness of the light thereof is as a niche in which is a candle shining with a radiance brighter than the dawn. It is the heart’s Paradise, having fountains and boughs, one of them a fountain called Salsabil amongst the travellers on this Path; and in the view of the possessors of (mystical) stations and (Divine) graces, it (the Mathnawî) is best as a station and most excellent as a (spiritual) resting-place. There in the righteous eat and drink, and thereby the (spiritually) free are gladdened and rejoiced; and like the Nile of Egypt it is a (pleasant) drink to them that endure patlently, but a grief to the people of Pharaoh and the unbelievers, even as God hath said, He lets many be misled thereby and he lets many be guided thereby. It is the cure for (sick) breasts, and the purge of sorrows, and the expounder of the Qur’an, and the, (source of) abundance of (Divine) gifts, and the (means of) cleansing (sordid) dispositions; (written) by the hands of noble  righteous scribes who forbid (with the worlds) None shall touch it exceptthe purified. Falsehood doth not approach it either from before or behind, since God observes it and watches over it, and He is the best guardian an He is the most merciful of them that show mercy.And it hath other titles of honour which God hath bestowed upon it.

We have confined ourselves to this little (that has been mentioned), for he little is an index to the much, and a mouthful (of water) is an index to the (quality of the) pool, and a handful (of wheat) is an idex to (serves as a sample of the contents of) a great threshing-floor (granary).

Saith the feeble slave who hath need of the mercy of God most High, Muhammed son of Muhammed son of al-Husayn of (the city of) Balkh-may God accept (this offering) from him: “I have exerted myself to give length to the Poem in Rhymed Couplets, which comprises strange tales and rare sayings and excellent discourses and precious indications, and the (religious) path of the ascetics and the (spiritual) garden of the devotees­—(all this being) brief in expression*but manifold in meaning—at the request of my master and stay and support, (who holds) the place of the spirit in my body, and (who is) the treasure of my to-day and my tomorrow, namely, the Shaykh, the exemplar fot them that know God and the leader of them that posses right guidance and certainty, the helper of humankind, the trusted keeper of (their) hearts and consciences, the charge deposited by God amongst His creatures, and His choice amongst His creation, and (the object of) His injunctions to His Prophet and (of) His secrets (imparted) to His chosen one, the key of the treasuries of the empyrean, the trustee os the riches stored in the earth, the father of virtues, the Sword (Husam) of the Truth and Religion, Hasan son of Muhammad son of al-Hasan, generally known as Ibn Akhi Turk, the Abu Yazid of the time, the Junayd of the age, the entirely veracious son of an entirely veracious sire and grandsire*1 may God be well-pleased with him and with them! –a native of Urmiya, tracing his descent to the Shaykh who is honoured for having said, In the evening I was a Kurd, and in the morning I was an ‘Arab.’ May God sanctify his soul and the souls of his successors! How goodly is the ancestor and how goodly the successor!

His is a lineage upon which the sun hath cast its mantle, and a renown of ancestry before which the stars have dimmed their beams. Their (his family’s) courtyard hath ever been Fortune’s cynosure (gibla), whither turn the sons of the (spiritual)rulers, and Hope’s Ka’ba which is circumambulated by deputations of the suitors for bounty; and may it never cease to be thus, so long as a star rises and an orient sun appears above the horizon, to be end that it may be a fastness for the godly, spiritual, heavenly, super-celestial, illuminated ones who possess (mystical) insight, the silent ones who behold, the absent ones who are present, the kings beneath threadbare garments, the nobles of the nations, the owners of excellences, the luminaries who display the (Divine) evidences. Amen, O Lord of all created beings! And this is a prayer that will not be rejected, for it is a prayer that includes (in its benefits) all classes of the creation. Glory be to God, the Lord of all created beings, and God bless the best of His creatures, Mohammed, and his kin, the noble, the pure!”

Footnotes

* Literally, “short in respect of the constructions (of its phraseology).”

*1 Literally, “a siddig, the son of a siddid (who was) the son of the siddig.)

THE MATHNAWI (The First Eighteen Couplets Of Mathnawi)

Listen to the reed how it tells a tale, complaining of separations—

Saying, “Ever since I was parted from the reed-bed, my lament hath caused man and woman to moan.

I want a bosom torn by severance, that I may unfold (to such a one) the pain of love-desire.

Every one who is left far from his source wishes back the time when he was united with it.

In every company I uttered my wailful notes; I consorted with the unhappy and with them that rejoice.

Everyone became my friend from his own opinion; none sought out my secrets from within me.

My secret is not far from my plaint, but ear and eye lack the light (whereby it should be apprehended).

Body is not veiled from soul, nor soul from body, yet none is permitted to see the soul.”

This noise of the reed is fire, it is not wind: whoso hath not this fire, may he be naught!

‘Tis the fire of Love that is in the reed, ‘tis the fervour of Love that is in the wine.

The reed is the comrade of  every one who has been parted from a friend: its strains pierced our hearts.

Who ever saw a poison and antidote like the reed? Who ever saw a sympathiser and a longing lover-like the reed?

The reed tells of the Way full of blood and recounts stories of the passion of Majmun.

Only to the senseless is this sense confided: the tungue hath no customer save the ear.

In our woe the days (of life) have become untimely: our days travel hand in hand with burning griefs.

If our days are gone, let them go!—‘tis no matter. Do Thou remain, for none is holy as Thou art!

Whoever is not a fish becomes sated with His water; whoever is without daily bread finds the day long.

None that is raw understands the state of the ripe: therefore my words must be brief. Farewell!

SHARE PLEASE

Rahmân ve Rahîm Olan Allah’ın Adıyla

Bu Mesnevî kitabıdır. Yakîn ve vusül sırlarını keşfetmede dinin asıllarının asıllarının asıllarıdır. O Allah’ın en büyük fıkhı, Allah’ın en parlak yolu ve en açık delilidir. Onun misâli, içinde kandil bulunan bir kandilliğe benzer. Parlayışı sabahların aydınlığından daha parlaktır. O, pınarları ve dalları bulunan gönül cennetleridir. Orada, bu yolun yolcuları arasında Selsebil adı verilen bir pınar vardır. Keramet ve makam sahipleri yanında en hayırlı makam ve en güzel istirahat yeridir. İyiler, orada yerler, içerler. Hürler orada feraha erer, yer ve içerler. O, Mısır’daki Nil gibi, sabredenlere içecek; Firavun soyuna ve kâfirlere ise hasrettir. Nitekim yüce Allah: “Onunla çoğunu saptırır, çoğunu doğruya ulaştırır” buyurmuştur. O sadırlara şifa, hüzünlere ciladır. Kur’an’ı açıklar, rızıkları genişletir, ahlakı güzelleştirir. Kerim ve Muhsin meleklerin elleriyle yazılmıştır. Temiz olmayan kişilerin ona dokunmasını engellerler. Âlemlerin rabbi tarafından indirilmiştir. Ona ne önünden ne ardından bir batıl gelemez. Onu koruyan ve gözeten Allah’tır. Allah en hayırlı koruyucudur, merhametlilerin en merhametlisidir. Allah’ın ona verdiği başka lakapları da vardır. Biz, bu az sözle yetindik. Çünkü az, çoğa delalet eder; az su, göle işaret eder; birkaç avuç buğday da harmana işaret eder.

Yüce Allah’ın merhametine muhtaç olan, zayıf kul Hüseyin oğlu Muhammed oğlu Belhli Muhammed der ki: Eşsiz ve nadir şeyleri, parlak sözleri, delil incilerini, zahitlerin yolunu, kulların bahçesini içeren yapıları az, manaları çok olan Mesnevî manzumesini, Allah kabul etsin, efendimin, dayanağımın, güvencimin, bedenimde ruhuma mekân kesilenin, bugünümün ve yarınımın azığının dileğiyle uzatmaya çalıştım. Ariflerin övüncü olan o şeyh, hidayet ve yakin ehlinin imamı, Halkın yardımcısı ve gavsı, akıl ve kalplerin emini, Allah’ın halkın arasındaki emaneti, yeryüzündeki makbulü, onun Peygamberine emanet ettiğidir. Seçilmişler arasında gizlediği, arş hazinelerinin anahtarı, erdemliler babası, Ahi Türk olarak bilinen din ve hak Hüsâm’ı Hasan oğlu Muhammed oğlu Hasan, vaktin Bâyezid’i, zamanın Cüneyd’i, Sıddık oğlu Sıddık oğlu Sıddık’tır. (Allah ondan ve onlardan razı olsun.) Aslen Urmevîdir. “Kürt olarak yattım, Arap olarak kalktım” diyen kudreti yüce şeyhin soyundandır. (Allah onun ruhunu ve onun soyundan geleceklerin ruhunu kutlasın.) Ne güzel selef, ne güzel halef! Öyle bir soya sahip ki, güneş bile kaftanını o soyun üzerine atmıştır. Öyle bir asla sahip ki, yıldızlar bile onlara karşı nurlarını söndürmüşlerdir. Onların yolu, ulu kişilerin oğullarının yöneldiği birer ikbâl kıblesi olsun, af ve ihsan talebinde bulunanların tavaf ettiği istek Kıblesi olsun. Yıldızlar parladığı ve güneşin aydınlandığı sürece Rabbanî, ruhanî, semavî, nuranî, görünürde susan, aslen gaypte olan, eski elbiseler içinde Mâlik olan, kabilelerin en şereflisi, fazilet sahipleri, rehberlik nurunu oraya tutsunlar. Âmin yâ Rabbe’l-Âlemîn.

Bu, reddedilmeyen bir duadır. Çünkü tüm halk sınıflarını kapsamaktadır.

Âlemlerin rabbi olan Allah’a hamd olsun. Salavat ise efendimiz Hz. Muhammed’e, ailesine ve ashabına olsun.

MESNEVÎ - 18 BEYİT

Dinle, bu ney neler hikâye ediyor:

Ayrılıklardan şikâyet ediyor:

Beni kamışlıktan kestiklerinden beri,

Feryadımdan kadın ve erkek inlemektedir.

Hasret derdini anlatabilmem için,

Ayrılıktan parça parça olmuş bir kalp isterim

Her kim ki kendi aslından uzak kalır,

O yine kavuşma zamanını arar.

Ben her toplulukta ağlayıp inledim,

İyilerle de dost oldum kötülerle de.

Herkes kendi zannınca dost oldu bana,

Ama kimse talip olmadı sırlarıma.

Benim sırrım iniltimden uzak değildir;

Ama gözde ve kulakta onu anlayacak nur yok.

Ten candan, can da tenden gizli değil,

Fakat kimsenin canı görmeye izni yok.

Sesi ateştir bu neyin; hava sanma,

Bu ateş her kim de yoksa o yok olsun.

Aşk ateşidir ki neye düştü,

Aşkın coşkunluğudur ki şaraba düştü.

Ney, sevgiliden ayrılanın dostu oldu,

Bizim perdelerimizi neyin perdeleri yırttı.

Ney gibi zehri ve panzehri kim gördü?

Ney gibi bir dostu ve âşığı kim gördü?

Ney kanla dolu bir yolu haber veriyor,

Mecnun’un aşk hikâyelerini anlatıyor.

Bu aklın sırlarına akılsızdan başka mahrem yok,

Dile de kulaktan başka müşteri yok.

Bizim gamımızla günler akşam oldu,

Günler yanmalarımızla arkadaş oldu.

Günler geçip giderse gitsin, bundan korkumuz yok,

Yeter ki sen gitme, ey temiz ve benzeri olmayan dost.

Balıktan başka herkes suya kandı,

Rızkı olmayana da günler uzadı da uzadı.

Pişmişin halinden anlar mı hiçbir ham?

Öyleyse sözü kısa kesmek gerektir vesselâm