İmam Gazâlî: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Dönüşümü

Zikir çeken bir el, yeşil tesbih ve mor cübbe. İmam Gazâlî’nin tasavvufî inzivasını simgeleyen sükûnet anı. Mevlevîlik silsilesinin büyük âlimi, İhya-u Ulûmiddin’in müellifi.

“İlim, kalbi uyandırmıyorsa, sadece bir yük olur.”

– İmam Gazâlî

İmam Gazâlî, 1058 yılında Horasan’ın Tus kasabasında, mütevazı bir evde dünyaya gelir. Asıl adı Ebû Hâmid Muhammed bin Muhammed el-Gazâlî et-Tûsî’dir; babası yün eğiricisi, fakir ama dindar bir adamdır. Babasının erken vefatı, iki kardeşin – Ebû Hâmid ve Ahmed Gazâlî’nin – yetim kalmasına sebep olur. Bu zorlu ortam, onun ruhunu şekillendirir; henüz çocukken ilim ve takvaya olan tutkusu belirginleşir.

İlk eğitimine Tus Medresesi’nde başlar. Daha sonra Cürcan’a gider, oradan Nişabur’a geçer. Burada, dönemin büyük âlimi İmamü’l-Haremeyn Cüveynî’nin talebesi olur. Fıkıh, kelâm, usûl ve felsefe dersleriyle dolu bu yıllar, Gazâlî’nin aklını keskin bir kılıç gibi bilemesine vesile olur. Henüz 20’li yaşlarının başında, Nizamülmülk’ün dikkatini çeker.

1085’te Bağdat Nizamiye Medresesi’ne davet edilir. 1091’de başmüderris olur; 300’den fazla talebesi vardır. Bağdat, onun akademik zirvesidir. Fıkıh, kelâm ve felsefe dersleri verir; “Mekâsıdü’l-Felâsife” ve “Tahâfütü’l-Felâsife” gibi eserlerini bu dönemde kaleme alır. Felsefeyi derinlemesine inceler, ama sonunda “Felsefe, hakikate ulaşmada yetersizdir” hükmüne varır.

Ancak 1095’te, hayatının dönüm noktası gelir. Şiddetli bir manevi kriz geçirir. Dil tutulur, yemek yiyemez, uyuyamaz. İçinde bir ses yükselir:

“Bu ilim beni Allah’a götürmüyor, sadece şöhret veriyor.”

Medreseyi, talebeleri, makamı terk eder. Şam’a kaçar. Orada Emeviye Camii’nin minaresinde inzivaya çekilir. Daha sonra Kudüs’e, Hicaz’a gider; hac ibadetini yerine getirir. Bu 11 yıllık inziva dönemi, onun tasavvufî dönüşümünün temelidir. Kardeşi Ahmed Gazâlî, zaten sûfî bir yolcudur; onun rehberliği, Gazâlî’nin kalbini açar. (Bkz. Silsilesi Mevleviyye – Ahmed Gazâlî yazımız)

1106’da Tus’a döner. Küçük bir medrese kurar, talebe yetiştirir. Bu dönemde en büyük eseri “İhya-u Ulûmiddin”i tamamlar – 40 ciltlik, din ilimlerini kalbe indiren bir ansiklopedi. “El-Munkız mine’d-Dalâl” ve “Kimya-yı Saadet” de bu yılların ürünleridir. Tasavvufî görüşü nettir:

“İlim, kalp ehli olmadan kuru bilgidir. Tasavvuf, ilmin ruhudur.”

Zikir, tefekkür ve muhabbeti öğütler. Mevlevîlik silsilesine etkisi büyüktür: Gazâlî → Sühreverdî → Bahâeddin Veled → Mevlânâ Celâleddin. İhya, Mevlevî semâsının fikrî temeli olarak kabul edilir.

İmam Gazâlî, 14 Cemâziyelâhir 505 / 19 Aralık 1111 tarihinde, Tus’ta vefat eder. Son sözü şöyledir:

“Bana dua edin, ben de size dua edeyim.”

Ömrü, aklın rehberliğinde kalbe ulaşan bir yolculuktur. O, sadece bir âlim değil, tasavvufun mimarlarından biridir. Eserleri, Mevlevîlik ruhunun izlerini taşır; her satırında aşk-ı ilâhî ve hikmet dans eder.

İmam Gazâlî’nin Sözlerinden Seçmeler

İmam Gazâlî’nin eserleri, kalbin ilmini öğretir. Hem İhya-u Ulûmiddin, hem El-Munkız, hem de Kimya-yı Saadet’ten alınmış, tasavvufî derinlik taşıyan seçme ifadeler:

İhya-u Ulûmiddin’den:

“Kalp, Allah’ın nazargâhıdır. Onu dünyayla doldurursan, nazarından mahrum kalırsın.”

El-Munkız mine’d-Dalâl’den:

“Felsefe beni aklımda tuttu, tasavvuf kalbimde diriltti.”

Kimya-yı Saadet’ten:

“Dünya, bir gölgedir. Gölgeye tutunan, aslı kaçırır.”

İhya-u Ulûmiddin’den:

“Bir saat tefekkür, bin yıl nafile ibadetten hayırlıdır.”

Mişkâtü’l-Envâr’dan:

“Allah’ı arayan, önce nefsini tanısın. Nefsi tanıyan, Rabbini tanır.”

İhya-u Ulûmiddin’den:

“İlim, amel olmadan fayda vermez. Amel, ihlâs olmadan kabul olmaz.”

El-Munkız mine’d-Dalâl’den:

“Hakikat, dört kapıdadır: Kelâm, felsefe, bâtınîlik ve tasavvuf. Sonuncusu, kalbin kapısıdır.”

Kimya-yı Saadet’ten:

“Ey âşık! Aşkın ilk şartı, sevdiğinden gayrısını terk etmektir.”